Cơ duyên nào đưa anh đến với tre bonsai, một loại cây vốn gai góc và khó tạo dáng?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Tôi vốn thích tìm tòi những điều khác biệt. Tình yêu với tre bắt đầu từ ký ức tuổi thơ. Ngày trước, làng tôi có một bãi tre lớn, đó là nơi gắn với những trò chơi dân gian, những buổi trưa hè và nhịp sống thôn quê bình dị.

Khi khu công nghiệp được xây dựng gần làng, bãi tre dần bị san lấp để thực hiện dự án. Tôi có cảm giác một phần ký ức tuổi thơ cũng dần mất đi. Sự tiếc nuối ấy thôi thúc tôi tìm đến tre bonsai, mong lưu giữ hình ảnh cây tre theo một cách khác.

Ban đầu, tôi chỉ sưu tầm những tác phẩm mình yêu thích. Càng tìm hiểu, tôi càng thấy tre có vẻ đẹp riêng. Tre mộc mạc, thân thuộc nhưng rất khó làm. Muốn gắn bó với nghề phải kiên trì, hiểu cây và tôn trọng quy luật phát triển tự nhiên của tre.

Tre có đặc điểm gì khiến việc tạo tác khó hơn nhiều các loại cây cảnh khác?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Tre là cây thân thảo, thân mảnh và chứa nhiều nước. Dáng tre lại cứng, thẳng nên nếu uốn không đúng kỹ thuật hoặc tác động quá mạnh, cây rất dễ gãy.

Khác với nhiều loại cây thân gỗ, tre không thể ghép cành hay chỉnh sửa tùy tiện. Người làm phải quan sát kỹ thế gốc, hướng mầm, chiều phát triển của thân tre để chọn cách tạo dáng phù hợp. Khi cần điều chỉnh thế cây, tôi tạo một vết khoét nhỏ ở phía ngoài thân tre để giảm sức căng, rồi dùng dây kéo nhẹ theo hướng mong muốn. Công việc phải làm dần dần từng ngày. Mỗi cây có một dáng riêng nên không thể áp dụng một cách làm cho tất cả.

Tỷ lệ thành công chỉ khoảng 25 - 30%. Cây còn chịu tác động của sương muối, sâu bệnh và thời tiết. Vì thế, làm tre bonsai cần sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và chấp nhận cả những lần chưa thành công.

Trong quá trình chăm sóc, anh làm thế nào để vừa bảo đảm sức sống của cây, vừa tránh hóa chất độc hại?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Tôi ưu tiên phương pháp chăm sóc tự nhiên, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Người làm cây cảnh tiếp xúc với cây, đất và nước hằng ngày nên bảo vệ sức khỏe cho mình và những người cùng làm là điều rất quan trọng. Làm cây cảnh không chỉ là tạo ra cây đẹp mà còn phải giữ được môi trường vườn xanh, sạch. Cây khỏe thì tác phẩm mới có sức sống lâu dài.

Điều thú vị là trước đây, một số chậu cây bị thủng, rò nước, tôi dùng xi măng hoặc keo để xử lý. Sau đó, tôi thử thả chậu cây xuống bùn, phần miệng chậu cao hơn mặt bùn khoảng 5 cm để cây có điều kiện hô hấp. Qua thời gian thử nghiệm, tôi thấy cây có bộ lá xanh hơn, bền hơn; việc tưới nước cũng giảm đi. Cách làm này giúp tiết kiệm nước, phân bón và công chăm sóc.

Tuy nhiên, không phải cây nào cũng có thể áp dụng. Cây phải được thuần chậu trong vài năm, bộ rễ bết chắc, đất ổn định mới có thể thả nước. Nếu cây còn non mà thả nước sớm, đất dễ bị tở, rễ bị ảnh hưởng, thậm chí cây có thể chết úng.

Điều quan trọng nhất trong tạo tác tre bonsai là gì?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Theo tôi, đó là hiểu cây và thuận theo tự nhiên. Không thể bắt cây phát triển hoàn toàn theo ý mình. Mầm ra hướng nào, gốc có dáng ra sao, sức cây đến đâu thì người làm phải quan sát để có cách tạo tác phù hợp.

Một tác phẩm đẹp cần có sự hài hòa giữa thế gốc, thân, mầm, chậu và câu chuyện được gửi gắm vào cây. Cây không nhất thiết phải lớn hoặc đắt tiền. Nếu có dáng đẹp, có hồn và có ý nghĩa thì vẫn là một tác phẩm đáng quý.

Với vai trò là Giám đốc Hợp tác xã Vườn Chum, anh có thể chia sẻ về quy mô của Hợp tác xã và hướng phát triển tập trung vào những dòng tre nào?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Sau gần 8 năm gây dựng, khu vườn của Hợp tác xã có khoảng 1.500 - 2.000 tác phẩm tre bonsai. Khu vườn rộng khoảng 2 ha, với gần 10 thành viên cùng làm nghề gốm và trồng cây cảnh.

Chúng tôi tập trung chủ yếu vào tre gai và tre ngà. Tre gai có gốc chắc, củ đanh, phân tầng rõ, gợi nhắc hình ảnh lũy tre làng mộc mạc, kiên cường. Dòng tre này phù hợp với những không gian cảnh quan như đình, đền, chùa. Tre ngà có sắc vàng óng, dáng thanh. Loài tre này khiến chúng ta liên tưởng đến truyền thuyết Thánh Gióng, biểu trưng cho khí phách và ý chí bảo vệ quê hương, đất nước.

Bên cạnh đó, tôi xây dựng nhà lưu niệm 7 tầng làm nơi trưng bày tác phẩm, lưu giữ hình ảnh, tư liệu và câu chuyện về các dòng tre kết hợp với khu vườn rộng 5 sào chuyên giâm ủ, nhân giống.

Trong số các tác phẩm đã tạo tác, tác phẩm nào để lại cho anh nhiều dấu ấn và tâm huyết nhất?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Mỗi tác phẩm đều mang một câu chuyện và ý nghĩa văn hóa riêng như: “Phật Bà”, “Ngũ phúc lâm môn”, “Tình cha”, “Gia đình hạnh phúc”, “Ngũ long giáng thế”...

 Tôi rất tâm huyết với tác phẩm “Gia đình”. Tác phẩm được tạo hình từ các gốc tre tượng trưng cho cha, mẹ và con. Gốc tre người cha có dáng lớn, vững chãi; gốc tre người mẹ hướng về phía người cha; mầm măng nhỏ tượng trưng cho người con vươn lên trong sự chở che của gia đình.

Đặc biệt, tác phẩm “Lưỡng long chầu nhật” từng được chọn trưng bày tại tiệc trà đón tiếp Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình năm 2023. Đó là niềm vinh dự và tự hào rất lớn. “Lưỡng long chầu nhật” được tạo từ hai thân tre ngà uốn lượn, phát triển đối xứng, mô phỏng hình ảnh hai con rồng hướng về vòng tròn ở giữa, tượng trưng cho mặt trời. Đó là động lực để tôi tiếp tục làm nghề, tạo ra những tác phẩm chỉn chu hơn và lan tỏa giá trị của cây tre Việt Nam.

Tác phẩm “Lưỡng long chầu nhật” của anh Nguyễn Sỹ Luân được chọn trưng bày tại tiệc trà đón tiếp Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình năm 2023. 

 Được biết, anh đang ấp ủ xây dựng không gian bảo tồn tre trên diện tích khoảng 20.000 m²?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Tôi đang xúc tiến quy hoạch khu đất khoảng 20.000 m² thành không gian bảo tồn, trưng bày và giới thiệu các giống tre quý của Việt Nam.

Tôi mong nơi đây không chỉ là khu vườn cây cảnh mà sẽ trở thành điểm đến văn hóa, sinh thái. Du khách có thể ngắm các giống tre, gốc tre cổ, tìm hiểu câu chuyện về cây tre trong đời sống người Việt và trải nghiệm không gian làng quê.

Nếu thực hiện được, đây sẽ là cách kết nối gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống với phát triển kinh tế nông nghiệp và du lịch trải nghiệm. Tre không chỉ tồn tại trong ký ức mà cần tiếp tục hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.

 Từ hành trình của mình, anh muốn gửi gắm điều gì tới những người trẻ đang theo đuổi nghề truyền thống và các hướng đi sáng tạo từ nông nghiệp?

Anh Nguyễn Sỹ Luân: Người trẻ hoàn toàn có thể làm mới những giá trị truyền thống. Tre là loài cây quen thuộc nhưng nếu biết tìm hiểu, sáng tạo và làm bằng tình yêu thực sự thì vẫn có thể tạo ra những giá trị mới.

Làm nghề cần sự kiên trì. Có những cây mất nhiều năm mới có dáng. Có những lần thất bại phải làm lại từ đầu. Nhưng mỗi lần như vậy giúp mình hiểu cây hơn, hiểu nghề hơn và trưởng thành hơn.

Điều quan trọng là làm nghề bằng sự chân thành, không chỉ nhìn vào lợi ích trước mắt. Khi mình yêu cây tre, hiểu giá trị văn hóa của tre và tôn trọng tự nhiên, mỗi tác phẩm sẽ có sức sống, có câu chuyện riêng và tìm được người tri âm.

Trân trọng cảm ơn anh!