Khu Đá Vách có gần 100% dân số là người dân tộc Cao Lan. Giai đoạn 2015-2021 đã xảy ra tranh chấp đất rừng giữa người dân thôn Đá Vách, xã Phú Nhuận, huyện Lục Ngạn cũ (nay sáp nhập với một số thôn khác trở thành thôn Phú Nhuận, xã Biển Động, thành phố Bắc Ninh) với một số hộ dân ở huyện Sơn Động cũ. Thời điểm đó, đồng chí Cao Văn Hoàn, Bí thư Đảng ủy xã Biển Động đang làm lãnh đạo huyện Lục Ngạn. Cùng cán bộ tỉnh, huyện và xã Phú Nhuận khi ấy, đồng chí nhiều lần xuống địa bàn, kiên trì gặp gỡ, tuyên truyền, vận động bà con.

Đến năm 2021, tranh chấp đất rừng được giải quyết. Những khúc mắc kéo dài dần được tháo gỡ, cuộc sống trở lại bình yên. Tháng 7/2025, thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, đồng chí Cao Văn Hoàn được bố trí làm Bí thư Đảng ủy xã Biển Động mới, hình thành trên cơ sở sáp nhập ba xã: Biển Động, Phú Nhuận và Kim Sơn. Trở lại vùng đất từng gắn bó trong năm tháng khó khăn, đồng chí càng cảm nhận rõ sự đổi thay. Nhiều ngôi nhà tầng kiên cố, thiết kế kiểu biệt thự, nhà vườn được xây dựng dọc theo những tuyến đường bê tông.

Những năm 2000 trở về trước, từ trung tâm xã vào Đá Vách dài gần 14 km, đường sá cách trở. Thôn chưa có đường giao thông; người dân đi bộ men theo lòng suối. Khi mưa lớn, nước dâng, Đá Vách gần như bị cô lập. Ruộng ít, sản xuất phụ thuộc vào nước trời. Trong những mái nhà đơn sơ, cái nghèo đeo bám dai dẳng.

Ông Đàm Văn Kim, 63 tuổi, dân tộc Cao Lan, người có uy tín trong thôn nhớ rõ từng dấu mốc đổi thay. Sinh ra và lớn lên ở Đá Vách, ông từng nhiều năm làm Trưởng thôn, chứng kiến cuộc sống bà con từ những ngày thiếu thốn đến lúc khấm khá. “Mãi đến năm 2006, thôn mới có đường đất ven bờ suối, đủ cho xe máy, xe đạp đi lại. Tết năm 2008 có điện lưới, đến năm 2015, đường vào Đá Vách được mở rộng, đổ bê tông. Bà con rất phấn khởi”, ông Kim kể.

Ngôi nhà hai tầng khang trang của gia đình ông Kim nổi bật giữa vườn táo đang ra hoa, đậu quả. Ông vui vẻ mời khách vào nhà, kể rằng công trình được xây cách đây gần bốn năm, chi phí hơn 1 tỷ đồng. Trong phòng khách, chiếc ghế massage mới được kê gọn ở một góc. “Vợ chồng tôi mua để ngồi cho đỡ mỏi sau những buổi lên rừng, vào vườn táo làm cỏ, bón phân”, ông Kim cười khi được hỏi về chiếc ghế. Câu chuyện giản dị ấy cho thấy cuộc sống đã khác trước.

Hiện gia đình ông Kim có 5 sào táo, mỗi năm thu hoạch 6-7 tấn quả, bán được hơn 120 triệu đồng. Ngoài ra, còn có hơn 40 cây vải thiều. Tuy nhiên, nhận thấy cây táo cho nguồn thu ổn định, ông dự định chuyển dần diện tích vải sang trồng táo.

Khu vực Đá Vách hiện có hơn 9 ha trồng táo. Cây táo được đưa về đây từ năm 2015, ban đầu chỉ có một vài hộ trồng thử nghiệm trên diện tích nhỏ. Qua thực tế, người dân nhận thấy cây thích hợp với vùng đất ven suối, cho quả to, mẫu mã đẹp, chất lượng tốt nên mạnh dạn mở rộng diện tích.

Dọc con suối quanh co dưới chân núi, những vườn táo nối tiếp nhau xanh mướt. Tiếng máy cắt cỏ vang lên giữa không gian tĩnh lặng. Người dân đã đưa phương tiện cơ giới vào sản xuất để giảm công lao động, nâng cao hiệu quả chăm sóc; đồng thời hạn chế sử dụng hóa chất diệt cỏ, góp phần bảo vệ đất đai và nguồn nước.

Đến vụ thu hoạch, thương lái tìm về tận vườn thu mua, người trồng không phải mang quả đi xa để tiêu thụ, giảm chi phí vận chuyển.

Từ những vườn táo ban đầu, cây trồng này dần trở thành nguồn thu quan trọng, giúp nhiều gia đình ở Đá Vách có vốn đầu tư chăm sóc rừng, sửa sang nhà cửa và nuôi con ăn học.

Người dân sử dụng máy cắt cỏ vệ sinh vườn táo.

Nếu cây táo mang lại nguồn thu thường xuyên thì những cánh rừng keo, bạch đàn chính là khoản tích lũy lớn của nhiều gia đình ở Đá Vách. Màu xanh 250 ha rừng kinh tế phủ kín các triền đồi, tạo nên diện mạo khác hẳn vùng quê nghèo khó năm nào.

Gia đình ông Kim cùng các con có khoảng 15 ha rừng keo, bạch đàn, mỗi năm mang lại nguồn thu gần 300 triệu đồng. Gia đình ông Tống Văn Dân, người Cao Lan, cùng các anh em sở hữu khoảng 56 ha rừng, với nguồn thu có thể lên tới hàng tỷ đồng mỗi năm, tùy chu kỳ khai thác và giá thị trường.

Gia đình ông Kim cùng các con có khoảng 15 ha rừng keo, bạch đàn, mỗi năm mang lại nguồn thu gần 300 triệu đồng. Gia đình ông Tống Văn Dân, người Cao Lan, cùng các anh em sở hữu khoảng 56 ha rừng, với nguồn thu có thể lên tới hàng tỷ đồng mỗi năm, tùy chu kỳ khai thác và giá thị trường.

Chúng tôi gặp ông Dân ngay trên cánh rừng keo năm thứ ba, nơi từng xảy ra tranh chấp đất đai. Gặp lại những cán bộ đã cùng bà con vượt qua giai đoạn khó khăn, ông xúc động nhắc chuyện cũ. Nhờ sự kiên trì của các cấp ủy, chính quyền, quyền lợi chính đáng của những hộ liên quan được bảo đảm, an ninh, trật tự được giữ vững. “Bây giờ, lên rừng có thể "nhặt được tiền" rồi”, ông Dân vui vẻ nói.

Câu nói mộc mạc chứa đựng niềm vui của người nông dân khi đất đai thực sự trở thành tài sản sinh lợi. Theo ông Dân, giá keo thời điểm này dao động khoảng 1.500-1.600 đồng/kg. Nếu khai thác ngay diện tích rừng đang có, gia đình có thể thu về hơn 100 triệu đồng/ha. Tuy nhiên, ông chưa vội bán mà dự định chăm sóc thêm đến năm thứ năm hoặc năm thứ sáu để tăng giá trị thu hoạch.

Cách tính toán ấy cho thấy tư duy sản xuất của người dân đã thay đổi. Thay vì chỉ khai thác khi cần tiền, nhiều hộ chủ động cân đối vốn, tính toán chu kỳ trồng và thu hoạch. Nguồn thu từ táo được dùng để đầu tư chăm sóc rừng; một số gia đình kết hợp nuôi ong dưới tán cây, lấy ngắn nuôi dài. Một số chủ rừng bắt đầu chuyển sang trồng gỗ lớn, kéo dài chu kỳ kinh doanh lên 10-15 năm nhằm nâng cao giá trị kinh tế.

Nhờ khai thác hiệu quả lợi thế đất đai, nguồn thu từ rừng và vườn cây ăn quả tại khu vực Đá Vách hiện ước đạt 3-4 tỷ đồng mỗi năm. Trong tổng số 52 hộ dân hiện chỉ còn 2 hộ nghèo; khoảng 50% số hộ đã xây dựng nhà tầng kiên cố, nhiều ngôi nhà mang dáng dấp biệt thự, nhà vườn hiện đại.

Trẻ em nơi đây được đến trường, nhiều người học đại học rồi đi làm xa, mở rộng cơ hội lập nghiệp. Đời sống nâng lên, tinh thần đoàn kết trong cộng đồng tiếp tục được củng cố. Theo ông Tống Văn Quy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã Biển Động, bà con luôn chung sức phát triển sản xuất, xây dựng quê hương ngày càng khang trang.

Chiều xuống, gió từ dãy núi Khau Nghè thổi qua những cánh rừng, mang theo hương hoa táo thoang thoảng. Dòng nước vẫn chảy qua những ghềnh đá như bao năm trước nhưng cuộc sống hai bên bờ đã khác. Nơi từng bị chia cắt bởi đường sá, từng trải qua những bất đồng về đất rừng, nay được nối dài bằng màu xanh của vườn cây, rừng gỗ và những mái nhà no ấm.

Đá Vách đổi thay bởi người dân đã biết đồng lòng giữ đất, giữ rừng và tìm hướng làm ăn phù hợp. Cuộc sống mới được vun đắp bằng niềm tin, sự đoàn kết và chính bàn tay lao động cần cù của người dân nơi đây.