Ngày nay, khi mọi người hướng đến xây dựng xã hội sống, làm việc theo pháp luật, thì hương ước, quy ước thể hiện vai trò quan trọng như một công cụ để định hướng người dân theo khuôn khổ nhất định. Thôn Đông Thượng, xã Lãng Sơn (Yên Dũng) 16 năm liên tục đạt danh hiệu "Làng văn hóa cấp tỉnh”, cùng đó là tình hình an ninh trật tự, sự đoàn kết, đời sống kinh tế, văn hóa, vệ sinh môi trường trong thôn luôn ổn định và có nhiều tiến bộ, nhất là nếp sống văn minh việc cưới, tang được thực hiện khá tốt. 

Mỗi khi làm việc gì người dân đều cân nhắc xem có trái quy ước thôn hay không. Các quy định thuộc nhiều lĩnh vực như: Hiếu, hỷ, vệ sinh môi trường, khuyến học, lễ hội, các khoản đóng góp quỹ… đều được xây dựng chi tiết, cụ thể trong quy ước làng, người dân xem đó như một cuốn "cẩm nang” để thực hiện. 

Ông Đỗ Văn Chính, Trưởng thôn Đông Thượng cho biết: "Trên cơ sở các quy định của pháp luật và hương ước trước đây, năm 1998 thôn đã bầu ban soạn thảo quy ước, sau đó lấy ý kiến toàn thể Nhân dân để đưa vào thực hiện. Tuy nhiên trong cuộc sống hàng ngày cũng có người chấp hành chưa nghiêm quy ước, những lúc đó, ban lãnh đạo thôn và các đoàn thể phải vào cuộc vận động bằng việc nhắc lại những quy định mà chính các hộ dân đã nhất trí thông qua…".

Với người dân thôn Thái Đào, xã Thái Đào (Lạng Giang) do đặc thù của các ngành nghề kinh doanh, buôn bán nên vấn đề rác thải, vệ sinh môi trường trước đây rất đáng lo ngại. Từ năm 2005, thôn xây dựng quy ước, trong đó quy định rõ việc đổ rác đúng nơi quy định, ở các cuộc họp, ban lãnh đạo thôn đều đưa nội dung này tuyên truyền, vận động. Kết quả được bà con chấp hành nghiêm, trả lại môi trường xanh, sạch đẹp cho khu dân cư. 

Hương ước, quy ước là một phần của văn hóa làng, mang tính cộng đồng cao nên phải được xây dựng trên tinh thần dân chủ, theo nguyện vọng của số đông người dân trong vùng. Lệ làng có vai trò quan trọng trong gìn giữ thuần phong mỹ tục, nhất là quá trình xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay. 

Tuy nhiên, một số nơi còn chưa đánh giá đúng vai trò của hương ước, quy ước nên xây dựng qua loa, hình thức, trùng lặp, thậm chí mâu thuẫn với các quy định của pháp luật. Khảo sát tại xã An Hà (Lạng Giang) cho thấy, trong tổng số 11 thôn đã xây dựng quy ước nhưng do có sự sao chép nên nội dung giống nhau đến 99%, vì vậy không thể hiện được tính cụ thể, bản sắc của từng địa bàn. 

Hay như quy ước của thôn Thái Đào, một số quy định xử lý vi phạm như phạt tiền hoặc ngày công lao động… là trái với các quy định của pháp luật. Rất nhiều quy ước làng văn hóa quy định chung chung, đơn cử như trong Điều 10, Chương III, thôn Thái Đào quy định: "Nghiêm cấm mua bán, sử dụng, vận chuyển các loại văn hóa phẩm đồi trụy, kích động bạo lực…” là không cần thiết vì vấn đề này pháp luật đã nêu rất cụ thể. 

Trường hợp khác, quy ước thôn Đông Thượng có đoạn mang tính chất như một tài liệu tuyên truyền về y tế: "Người mẹ trong thời kỳ mang thai cần đi khám thai ít nhất 3 lần, được tiêm phòng uốn ván và uống viên sắt đầy đủ…”. Đó là chưa kể nhiều quy ước trình bày lủng củng, lặp lại, mắc lỗi chính tả, kỹ thuật soạn thảo văn bản hạn chế, một số nơi xây dựng xong quy ước nhưng lại không phổ biến rộng rãi mà chỉ để cho… có.

Báo cáo của UBND các huyện, TP gửi về Sở Tư pháp cho thấy, hầu hết các địa phương đều thừa nhận còn nhiều thiếu sót, hạn chế trong xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước nên chưa phát huy hiệu quả như: Tình trạng thiếu dân chủ, mang tính áp đặt, quy ước nhiều nơi không bám sát  tình hình thực tế. Việc phê duyệt lại quy ước khi có văn bản hướng dẫn mới của cấp trên chưa kịp thời, nhất là Quyết định của Chủ tịch UBND tỉnh về thực hiện nếp sống văn minh việc cưới, tang và lễ hội có hiệu lực năm 2013 nhưng đến nay hầu hết các địa phương chưa điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung quy ước. 

Bà Nguyễn Thị Bích Tần, Phó Giám đốc Sở Tư pháp cho biết: Từ năm 2000 trở lại đây, việc đánh giá, hướng dẫn xây dựng hương ước, quy ước có sự xao nhãng, ngành chức năng cũng chưa tổ chức đánh giá rút kinh nghiệm công tác này. Thời gian tới, ngành sẽ tham mưu giúp UBND tỉnh ban hành văn bản chỉ đạo thực hiện hương ước, quy ước đạt hiệu quả cao hơn. Đồng thời tổ chức các hội nghị, hội thảo đưa ra những giải pháp bảo đảm xây dựng hương ước, quy ước phù hợp pháp luật và sát tình hình thực tiễn từng khu dân cư. 

Ngoài ra có thể tiến hành tập huấn, bồi dưỡng nâng cao trình độ cho đội ngũ lãnh đạo thôn, đặc biệt là công tác tuyên truyền của mỗi thôn, bản cần được chú trọng hơn nữa để người dân có thể nhớ quy định trong hương ước, quy ước, từ đó góp phần thực hiện tốt phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”.