BẮC NINH - Vượt hàng trăm hải lý, chinh phục những con sóng bạc đầu để đến với đảo xa, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng trước vẻ hùng vĩ của biển, đảo vùng cực Nam Tổ quốc. Giữa biển khơi xanh biếc, nơi đây không chỉ có cảnh sắc tươi đẹp từ những hàng dừa xanh, bãi cát trắng mịn, ghềnh đá nhấp nhô, mà còn là trạm tiền tiêu canh giữ vùng biển trời và hải đảo thân yêu.

Vùng biển Tây Nam nước ta có diện tích khoảng 105 nghìn km2, tiếp giáp 3 nước Campuchia, Thái Lan, Malaysia. Trên mặt biển có hơn 150 đảo, trong đó 46 đảo có người sinh sống thuộc 5 quần đảo: An Thới, Hải Tặc, Bà Lụa, Nam Du, Thổ Châu. Chiều dài bờ biển khoảng 450 km, tính từ cửa sông Gành Hào, tỉnh Cà Mau tới phường Hà Tiên, tỉnh An Giang. Đây là khu vực biển đảo do Vùng 5 Hải quân quản lý, bảo vệ.

Biển đảo phía Tây Nam có vị trí địa kinh tế, địa chính trị rất thuận lợi cho dân cư sinh sống, phát triển kinh tế - xã hội, nhất là du lịch, dịch vụ, đánh bắt và nuôi trồng hải sản, kết hợp với quốc phòng - an ninh. Các đảo, quần đảo trong khu vực mang đậm những nét văn hóa, dấu ấn lịch sử của cư dân Nam Bộ. Điều đó tạo sức hút mạnh mẽ cho khách du lịch tìm hiểu, khám phá nét độc đáo của con người và thiên nhiên.

Dưới đây chỉ là số ít trong hơn 130 hòn đảo lớn, nhỏ của vùng biển đảo Tây Nam của Tổ quốc. Mỗi nơi mang một nét đặc trưng riêng với những cảnh đẹp hoang sơ, kỳ thú, thơ mộng của biển trời, núi rừng, ghềnh đá, bãi cát... mà thiên nhiên ban tặng cho vùng biển đảo này. Nơi đây, mỗi người dân cả nước đều muốn đặt chân tới để thêm tự hào, thêm tin yêu và cảm nhận hơi thở Tổ quốc nơi đầu sóng.

Cụm đảo Hòn Khoai gồm có 5 đảo nhỏ: Hòn Khoai hay còn gọi là Hòn Độc Lập, Hòn Giáng Tiên, cùng với đó là Hòn Sao, Hòn Tượng, Hòn Đồi Mồi, Hòn Đá Lẻ (trong đó Hòn Đá Lẻ là điểm A2 của đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam). Đảo Hòn Khoai nằm ở phía Đông Nam mũi Cà Mau thuộc địa bàn xã Đất Mũi, tỉnh Cà Mau, có diện tích khoảng 4 km2, nằm cách đất liền khoảng 14 km; điểm cao nhất so với mực nước biển khoảng 318 m.

Hòn Khoai có điều kiện tự nhiên rất phong phú, đồng thời có vị trí quan trọng về quốc phòng, an ninh. Nơi đây được ví như một trạm tiền tiêu canh giữ vùng trời, vùng biển và dải đất phía Tây Nam của Tổ quốc. Không chỉ được biết đến với phong cảnh thiên nhiên hoang sơ, đa dạng, hòn đảo này còn nổi tiếng với cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai của Anh hùng liệt sĩ, thầy giáo Phan Ngọc Hiển trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược và ngọn hải đăng hơn 100 tuổi được xây dựng từ thời Pháp thuộc.

Đặc biệt, năm 2025, Hòn Khoai được Nhà nước quan tâm đầu tư xây dựng các dự án trọng điểm như: Tuyến cao tốc Cà Mau - Đất Mũi, tuyến giao thông kết nối từ mũi Cà Mau ra đảo Hòn Khoai và Cảng tổng hợp lưỡng dụng. Sau khi các dự án hoàn thành sẽ kết nối thông suốt tuyến đường cao tốc Bắc - Nam phía Đông đến Đất Mũi, nối đất liền và đảo để thực hiện định hướng phát triển kinh tế Hòn Khoai trở thành “Lục địa cực Nam” của đất nước trong những năm tới.

Đảo Hòn Khoai không có dân cư sinh sống, chỉ có các lực lượng đứng chân là: Trạm Ra đa 595, Trung đoàn 551 (Vùng 5 Hải quân); Đồn Biên phòng Hòn Khoai; Trạm Hải đăng Hòn Khoai thuộc Công ty Bảo đảm hàng hải Việt Nam; Hạt Kiểm lâm Hòn Khoai; Đại đội 3, Tiểu đoàn 1 thuộc Lữ đoàn Công binh 249, Binh chủng Công binh; Công ty cổ phần Tư vấn xây dựng công trình hàng hải, Công ty trách nhiệm hữu hạn Đầu tư xây dựng DACINCO đang thi công Cảng lưỡng dụng tổng hợp. Do chưa có phương tiện giao thông khai thác ra tuyến đảo này nên việc đi lại của các lực lượng còn nhiều khó khăn.

Trong bức tranh biển đảo, quần đảo Nam Du nổi lên như viên ngọc lấp lánh giữa khơi xa. Nơi đây được ví như "Vịnh Hạ Long" thu nhỏ giữa biển khơi phương Nam, đem đến cho du khách nhiều trải nghiệm thú vị. Quần đảo này thuộc đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang, gồm 21 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó 11 đảo có cư dân sinh sống với hai đơn vị hành chính là tiểu khu An Sơn và tiểu khu Nam Du.

Nam Du có điều kiện tự nhiên rất thuận lợi, là cơ sở quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội, nhất là dịch vụ du lịch và xây dựng thế trận quốc phòng, an ninh. Trong những năm qua, được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, cơ sở hạ tầng trên đảo đang được đầu tư xây dựng với hệ thống cầu cảng, đường giao thông quanh đảo, trường học, trạm y tế và công trình an sinh xã hội phục vụ đời sống của cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân. Đặc biệt, trên tiểu khu An Sơn có Đài Tưởng niệm gần 500 ngư dân bị thiệt mạng trong cơn bão số 5 năm 1997.

Hiện nay, trên hai tiểu khu của quần đảo Nam Du có hơn 2.000 hộ dân với hơn 7.500 nhân khẩu sinh sống. Quần đảo này có cảnh đẹp hoang sơ, những bãi cát trắng uốn lượn đan xen nước biển trong xanh, hàng dừa xanh vươn mình trong nắng. Xa xa thấp thoáng những hòn đảo nhấp nhô cùng tàu thuyền ngoài khơi, tạo nên bức tranh non nước thơ mộng, hữu tình. Đây là địa điểm lý tưởng để trải nghiệm tắm biển, lặn ngắm san hô, bắt cá, bắt ốc. Những địa điểm bạn không nên bỏ qua khi đến đây như: Bãi Cây Mến, mũi Đá Lở, bãi Ngự, bãi Chệt, ngọn Hải đăng...

Đảo Hòn Chuối thuộc xã Sông Đốc, tỉnh Cà Mau, nằm cách đất liền gần 32 km về phía Tây. Đây là một trong những đảo tiền tiêu quan trọng phía Tây Nam của Tổ quốc; đồng thời là một trong 5 đảo nằm trong Đề án xây dựng đảo Thanh niên đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cùng với đảo Trần (đặc khu Cô Tô, tỉnh Quảng Ninh), đảo Thổ Chu (tỉnh An Giang), đảo Bạch Long Vĩ (Thành phố Hải Phòng) và đảo Cồn Cỏ (tỉnh Quảng Trị).

Đảo Hòn Chuối có địa hình phức tạp, độ dốc lớn, điều kiện khí hậu khắc nghiệt, mưa ít, nắng nhiều với hai mùa gió rõ rệt. Hiện nay trên đảo có 1 tổ Nhân dân tự quản với gần 66 hộ dân, hơn 220 nhân khẩu, người dân sinh sống chủ yếu bằng nghề nuôi cá lồng và đánh bắt hải sản. Trên đảo còn có 3 đơn vị quân đội và dân sự đứng chân đó là: Trạm Ra đa 615, Trung đoàn 551 (Vùng 5 Hải quân); Đồn Biên phòng Hòn Chuối; Trạm Hải đăng Hòn Chuối thuộc Công ty Bảo đảm hàng hải Việt Nam.

Hòn Chuối nằm không xa đất liền, tuy nhiên điều kiện sinh hoạt, đi lại của quân và dân tại đây còn nhiều khó khăn. Trên đảo chưa có trạm y tế và hệ thống trường học quốc gia. Để trẻ em được học tập, tổ Nhân dân tự quản đã phối hợp với Đồn Biên phòng Hòn Chuối và Trạm Ra đa 615 mở một lớp học tình thương do Trung tá Trần Bình Phục, Đội phó Đội Công tác vận động quần chúng Đồn Biên phòng Hòn Chuối đứng lớp, dạy học cho các em học sinh từ lớp 1 đến lớp 5.

Đảo Thổ Chu có diện tích khoảng 14 km2, là đảo lớn nhất trong 8 hòn đảo thuộc quần đảo Thổ Châu. Hiện nay, đảo Thổ Chu là nơi đặt trụ sở hành chính của đặc khu Thổ Châu, tỉnh An Giang. Đảo nằm cách Phú Quốc hơn 100 km, cách đất liền hơn 220 km. Năm 1993, tỉnh Kiên Giang (nay là tỉnh An Giang) đưa 17 hộ dân đầu tiên ra đảo; đến nay, đặc khu đã có hơn 500 hộ dân với hơn 1.900 nhân khẩu.

Ngoài cấp ủy, chính quyền, các ban, ngành, đoàn thể của đặc khu Thổ Châu, trên đảo còn có các đơn vị dân sự và quân đội đứng chân như: Trạm ra đa 610 thuộc Trung đoàn 551 (Vùng 5 Hải quân); Trạm Hải đăng thuộc Tổng Công ty Bảo đảm hàng hải Việt Nam; Đài Khí tượng thủy văn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Trung đoàn 152, Quân khu 9; Đồn Biên phòng Thổ Châu; Trạm Cảnh sát biển thuộc Vùng 4 Cảnh sát biển; Tiểu đoàn 1, Lữ đoàn 25 Công binh (Quân khu 9); Xí nghiệp 54 và Đội 24 thuộc Binh đoàn 11; Ban Điều hành Trường Sơn 9 và Ban Điều hành Phú Quốc (Binh đoàn 12); lực lượng tư vấn giám sát thuộc Tổng Công ty ACC đang xây dựng công trình trên đảo.

Đảo không chỉ có những cánh rừng, bãi cát hoang sơ, biển trời xanh biếc, mà còn là nơi mang đậm dấu ấn lịch sử khai khẩn và bảo vệ Tổ quốc của các tiền nhân. Các điểm đến du lịch cuốn hút như: Cột cờ, Cột mốc chủ quyền; Cột mốc A1 - đường cơ sở xác định lãnh hải Việt Nam; bãi Chiến Thắng, bãi Ngự, bãi Dong; đường quanh đảo, xuyên rừng, xuyên đảo. Trên đảo có đền thờ tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, cán bộ, chiến sĩ hải quân đã hy sinh khi giải phóng đảo và hơn 500 đồng bào bị quân Khơ me Đỏ sát hại…

Tư liệu tại địa phương cho biết, từ xa xưa, trên đảo đã có những lớp cư dân cổ ở Đông Nam Á, đặc biệt là nhóm người Nam Đảo giỏi về nghề đi biển. Qua hai đợt khảo cổ học vào tháng 12/1995 và tháng 6/1998, ở hai địa điểm khảo cổ học tại bãi Ngự và bãi Dong đã phát hiện 152 hiện vật, gồm các loại mảnh gốm, mảnh tước, công cụ bằng đá, khuôn đúc, một số phế phẩm của quá trình chế tác đá; các di vật bằng vỏ ốc, lõi vòng bằng vỏ ốc, trang sức và phế liệu của quá trình chế tác. Tại bãi Dong còn phát hiện hai chum gốm thuộc loại gốm Sa Huỳnh. Đặc biệt là những chiếc bôn tứ giác và bôn vai hình răng trâu - vốn là loại công cụ đặc trưng của văn hóa Sa Huỳnh, cũng là những công cụ có mặt trong văn hóa Bàu Tró ở miền Trung thuộc niên đại đồng thau.

Bước đầu, các nhà khảo cổ học kết luận đây là những địa điểm cư trú vào loại lớn nhất được biết trên các hải đảo ven biển Việt Nam giai đoạn hậu kỳ thời đại đồng thau, đồng thời là nơi cư trú có niên đại sớm bậc nhất ở An Giang ngày nay và một số tỉnh kề cận, nơi cư trú của cộng đồng người cổ hậu kỳ thời đại đồng thau, cách ngày nay trên dưới 3.000 năm.

Đảo Hòn Đốc hay còn gọi là hòn Tre lớn, thuộc xã Tiên Hải, tỉnh An Giang. Đây là đảo lớn nhất trong số 16 đảo nằm trong quần đảo Hải Tặc, cách đất liền khoảng 20 km, trên đảo hiện có hơn 460 hộ dân, với hơn 1.700 nhân khẩu. Đảo nằm gần với đường biên giới trên biển giữa Việt Nam và Campuchia, nơi có nhiều tuyến đường giao thông quan trọng giữa hai nước. Vùng biển này có tài nguyên hải sản phong phú, giá trị kinh tế cao, có nhiều bãi biển đẹp, hoang sơ, là điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế biển. Nơi đây hấp dẫn du khách với vẻ đẹp hoang sơ của bãi cát trắng, biển xanh, nắng vàng cùng nhiều truyền thuyết kì bí gắn liền với lịch sử hình thành tên gọi vùng đất đảo.

Đảo Hòn Đốc có vị trí chiến lược về quốc phòng, an ninh, từ thế kỷ trước, nơi đây đã được xác định là một trong những đảo vành đai then chốt của hệ thống các tuyến đảo ven bờ trên vùng biển Tây Nam. Tấm bia chủ quyền ở bờ Tây quần đảo Hải Tặc được xây dựng năm 1958, ghi rõ: “Quần đảo Hải Tặc. Hải đồ số: 3686 S.H; vĩ tuyến 10 độ 10’ 8; kinh tuyến 104 độ 20’ 0”. Đây là bằng chứng lịch sử khẳng định chủ quyền quốc gia và biên giới biển, đảo của Tổ quốc ta.