Trong phát triển công nghiệp hỗ trợ, công nghệ có vai trò quan trọng đối với khả năng tham gia chuỗi cung ứng nhưng đây cũng là bài toán khó đối với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tại xưởng sản xuất của Công ty trách nhiệm hữu hạn Thương mại và sản xuất AZ HITECH Vina, phường Tiền Phong, những máy gia công CNC, máy cắt dây, thiết bị đo kiểm là nền tảng để doanh nghiệp phát triển theo hướng cơ khí chính xác. Theo ông Dương Văn Kiển, Giám đốc Công ty, lựa chọn hướng đi này đồng nghĩa doanh nghiệp phải liên tục đầu tư máy móc, công nghệ hiện đại. Song với nguồn lực tài chính hiện có, doanh nghiệp chưa thể đầu tư đầy đủ thiết bị cần thiết để mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Khó khăn của AZ HITECH Vina cũng là tình trạng chung của nhiều doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Theo khảo sát phục vụ xây dựng Đề án phát triển công nghiệp hỗ trợ Bắc Ninh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035 của Sở Công Thương, hơn 70% doanh nghiệp có nhu cầu đầu tư đổi mới thiết bị, công nghệ, với nhu cầu dự kiến bình quân hơn 15 tỷ đồng/doanh nghiệp. Trong khi khả năng tích lũy của phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế, việc tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn chưa thực sự thuận lợi. Điều này tạo nên vòng lặp khó phá vỡ: Quy mô nhỏ dẫn tới năng lực tài chính hạn chế; thiếu vốn khiến doanh nghiệp khó đầu tư công nghệ; công nghệ chưa hiện đại lại hạn chế khả năng cạnh tranh và cơ hội nhận những đơn hàng có giá trị cao; không có đơn hàng lớn, ổn định, doanh nghiệp khó tích lũy đủ nguồn lực để tiếp tục đầu tư.

Yêu cầu của chuỗi cung ứng cũng liên tục thay đổi. Doanh nghiệp không chỉ cần sản xuất được sản phẩm mà còn phải có khả năng thiết kế, cải tiến, đáp ứng nhanh yêu cầu của khách hàng và duy trì chất lượng ổn định. Vì thế, đổi mới công nghệ là quá trình liên tục, đòi hỏi nguồn lực tài chính đủ mạnh. Nếu vốn và công nghệ quyết định năng lực sản xuất thì mặt bằng và hạ tầng kỹ thuật lại là điều kiện để doanh nghiệp mở rộng quy mô.

Công ty cổ phần Công nghệ HTS, phường Việt Yên chuyên sản xuất JIG (đồ gá), linh kiện nhựa, sản phẩm cơ khí chính xác. Doanh thu đạt khoảng 35 tỷ đồng, nộp ngân sách hơn 4 tỷ đồng/năm. Đơn vị đầu tư hệ thống máy tự động, ký hợp đồng cung ứng với nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Theo ông Trần Thanh Hải, Giám đốc Công ty, với tệp khách hàng sẵn có và trình độ kỹ thuật hiện tại, HTS có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, doanh nghiệp gặp khó trong tiếp cận đất công nghiệp do giá và diện tích thuê vượt khả năng tài chính.

Theo Sở Tài chính, Bắc Ninh hiện có hơn 40 nghìn doanh nghiệp, trong đó hơn 3,6 nghìn doanh nghiệp FDI, còn lại là doanh nghiệp trong nước. Từ năm 2018 đến nay, nhu cầu thuê đất trong các cụm công nghiệp để mở rộng sản xuất tăng mạnh bởi doanh nghiệp được tiếp cận đồng bộ về điện, nước, xử lý môi trường, giao thông, phòng cháy, chữa cháy...

Với doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, mặt bằng không đơn thuần là nơi đặt nhà xưởng mà còn quyết định khả năng đầu tư thêm dây chuyền, mở rộng quy mô và tổ chức sản xuất. Một doanh nghiệp đã có kỹ thuật, có khách hàng nhưng không có điều kiện mở rộng nhà xưởng cũng khó biến cơ hội thị trường thành năng lực sản xuất.

Có công nghệ, có mặt bằng nhưng doanh nghiệp vẫn chưa chắc trở thành nhà cung ứng. Một rào cản ngày càng rõ là hệ thống tiêu chuẩn của chuỗi cung ứng toàn cầu. Các tập đoàn đa quốc gia không chỉ yêu cầu chất lượng sản phẩm mà còn đặt ra những tiêu chí về môi trường, trách nhiệm xã hội, quản trị doanh nghiệp, truy xuất nguồn gốc, an toàn lao động, bảo mật thông tin và khả năng giao hàng ổn định. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp FDI đã có mạng lưới nhà cung cấp truyền thống hợp tác lâu năm. Doanh nghiệp Việt vì vậy phải vượt qua một “bức tường” tiêu chuẩn cao để được lựa chọn.

Công ty trách nhiệm hữu hạn Hana Micron Vina có nhu cầu lớn về bảng mạch PCB, linh kiện tự động, chất nền, tụ điện, điện trở... Theo ông Chung Won Seok, Tổng Giám đốc Công ty, doanh nghiệp mong muốn sử dụng nguồn cung trong nước để tối ưu chi phí nhưng năng lực đáp ứng của doanh nghiệp nội địa còn hạn chế.

Điều này cho thấy một vấn đề, thị trường nằm ngay tại địa phương, nhu cầu của các tập đoàn rất lớn nhưng một phần đơn hàng vẫn ở ngoài tầm với của doanh nghiệp trong nước. Vấn đề không chỉ là tìm được khách hàng mà còn phải đủ năng lực để nhận và giữ được đơn hàng. Cùng với tiêu chuẩn là bài toán nhân lực chất lượng cao. Việc thu hút kỹ sư giỏi về làm việc còn khó khăn. Đặc biệt, đối với những lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, để một lao động kỹ thuật có thể vận hành thành thạo thiết bị cần từ 3 đến 5 năm đào tạo và tích lũy kinh nghiệm. Theo bà Nguyễn Thị Xuân Thúy, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, với quy mô công nghiệp lớn, Bắc Ninh cần quan tâm hơn đến chất lượng thay vì chỉ số lượng lao động. Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng chương trình đào tạo và đánh giá kết quả. Máy móc càng hiện đại càng cần đội ngũ kỹ sư, công nhân có khả năng vận hành, làm chủ và cải tiến. Nếu chỉ đầu tư thiết bị mà thiếu nhân lực phù hợp, hiệu quả đầu tư sẽ hạn chế. Đây là một trong những rào cản doanh nghiệp phải vượt qua nếu muốn tiến lên những công đoạn có giá trị gia tăng lớn hơn.

Thực tiễn tại các doanh nghiệp cho thấy, những rào cản đối với quá trình tham gia chuỗi cung ứng không tồn tại riêng lẻ. Vốn gắn với công nghệ; công nghệ cần mặt bằng và nhân lực; muốn có đơn hàng phải vượt qua những yêu cầu về chất lượng, quản trị, tiến độ và tiêu chuẩn. Một mắt xích yếu có thể hạn chế khả năng nâng cấp của cả doanh nghiệp.

Thực tế không có con đường dễ dàng để bước vào chuỗi cung ứng. Alpha Vina phải đi từ gia công kết cấu thép đến cơ khí, tự động hóa; Automech lựa chọn đầu tư công nghệ, nghiên cứu phát triển ngay từ khi thành lập; các doanh nghiệp tham gia chương trình hỗ trợ của Samsung phải trải qua quá trình cải tiến sản xuất, quản trị và từng bước xây dựng nhà máy thông minh... Điểm chung là doanh nghiệp phải chủ động nâng cấp năng lực trước khi có thể tiến lên một vị trí cao hơn trong chuỗi. Câu chuyện không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp tham gia mà còn ở vị trí họ đứng trong chuỗi. Nếu chủ yếu cung cấp vật tư tiêu hao, bao bì, linh kiện đơn giản hoặc thực hiện những công đoạn gia công có giá trị thấp, phần giá trị giữ lại cho doanh nghiệp nội địa sẽ không nhiều. Muốn tiến lên, doanh nghiệp phải từng bước chuyển từ làm theo bản vẽ sang tham gia thiết kế, cải tiến sản phẩm; từ cạnh tranh về giá sang cạnh tranh bằng công nghệ, chất lượng và khả năng đáp ứng.

Bài học từ những doanh nghiệp đã bước được vào chuỗi cho thấy trước hết phải bắt đầu từ nội lực. Sự hỗ trợ từ bên ngoài có thể mở ra cơ hội nhưng doanh nghiệp phải chủ động đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quản trị, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng đội ngũ nhân lực. Cơ hội chỉ trở thành đơn hàng khi doanh nghiệp đủ năng lực đáp ứng; đơn hàng chỉ trở thành vị thế lâu dài khi doanh nghiệp tiếp tục nâng cấp. Mặt khác, nội lực của từng doanh nghiệp sẽ khó tạo thành sức mạnh chung nếu thiếu sự liên kết. Doanh nghiệp Việt cần thị trường và yêu cầu thực tế từ các tập đoàn dẫn dắt; cơ sở đào tạo cần biết doanh nghiệp muốn loại nhân lực nào; cơ quan quản lý cần hiểu những điểm nghẽn cụ thể để có biện pháp hỗ trợ phù hợp.

Bắc Ninh đã có thị trường, có các tập đoàn lớn và có những doanh nghiệp Việt chứng minh được khả năng đáp ứng yêu cầu quốc tế. Vấn đề là làm thế nào để những trường hợp thành công không còn đơn lẻ, mà từng bước hình thành lực lượng doanh nghiệp nội địa đủ mạnh, đảm nhận ngày càng nhiều công đoạn và giữ lại nhiều hơn giá trị trong chuỗi sản xuất. Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ của Bắc Ninh trong giai đoạn tới.

(Còn nữa)

• Phát triển doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu: Kỳ 1: Tiên phong mở lối

• Phát triển doanh nghiệp việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu: Kỳ 2: Liên kết để nâng cao năng lực