Giữa núi non trùng điệp, từ lâu, hát văn đã trở thành "đặc sản” tâm linh tại đền Nguyệt Hồ. Cách địa phận huyện Hữu Lũng (Lạng Sơn) chỉ vài cây số, nét sinh hoạt, tập quán đồng bào quanh vùng mang đậm dấu ấn miền núi. 

Bà Nguyễn Thị Chắt, 79 tuổi - thủ nhang tại đền kể rằng: Cả nước duy chỉ có đền này thờ "chúa Bói”, theo quan niệm, những thầy chiêm tinh, địa lý, thanh đồng khi trình đồng, mở phủ đều lên đây dâng văn, xin lộc. Trong đó một trong những "nghi lễ” không thể thiếu là hát văn. 

Truyền thuyết kể rằng: "Bà Nguyệt Nga là người vùng Yên Thế, từ nhỏ sống trong cảnh cơ hàn nhưng có lòng nhân hậu, lão tổ Quỷ Cốc Tử tiên sinh đã thương tình và truyền dạy cho bà pháp thuật chiêm tinh, tướng số và đặt tên hiệu là Nguyệt Hồ. 

Để ghi nhớ công lao và cuộc đời của chúa, người đời sau dâng văn rằng: "Sống âm thầm mồ côi cha mẹ/Gặp được thầy Quỷ Cốc tiên sinh/Một đời người đi làm phúc cứu dân/Tiên sinh ban phép đặt tên  Nguyệt Hồ”. Sau khi học được phép của Tiên sinh, bà dành cả đời mình để làm phúc giúp dân lành. Chẳng bao lâu, danh thơm ấy đã lan truyền tới kinh đô, đức vua bèn mời chúa về, mỗi lần ra trận chống giặc xâm lăng, vua đều cho người đến thỉnh cầu, nhờ bà xem lành dữ và hỏi chuyện quân cơ, mưu lược. Sau khi mất, chúa bà vẫn hiển linh giúp dân trừ diệt tai ương. 

Ngày lễ tại đền Nguyệt Hồ vào 15- 2 âm lịch, tại đây phần tế được tiến hành với nội dung độc đáo là lễ hát dâng văn. Người được chọn diễn xướng hát văn phải có giọng hát hay, đàn giỏi, đức tài trọn vẹn và gia đình không có tang bụi. 

Tiếng trống vang lên, âm thanh réo rắt của sáo trúc, đàn nguyệt hòa quyện giữa núi rừng khiến cho buổi lễ có sức hút lạ kỳ. Trên ban thờ, lễ vật tươm tất với bánh kẹo, hoa quả. Phía dưới chiếu, thanh đồng, cung văn và người đi lễ trang nghiêm chắp tay thành kính, một canh hát văn tại đền Nguyệt Hồ được bắt đầu như vậy. 

Vấn hầu đồng, dâng văn do thanh đồng Khuất Thị Mai, 39 tuổi ở huyện Phúc Thọ (Hà Nội) đứng ra tổ chức, là tâm điểm thu hút nhiều du khách có mặt tại đây. Cung văn Nguyễn Tiến Mạnh từng tới nhiều đền to phủ lớn ở Việt Nam cho biết, đền Nguyệt Hồ là độc đáo bậc nhất, bởi lẽ đây chính là nơi thờ chúa Bói. 

Những ai đến đây đều mê đắm những điệu hát văn trầm lắng, sâu sắc và bay bổng như nghiêng ngả đất trời. Lời văn hát mừng chúa bản đền không chỉ mang âm hưởng núi rừng, bản sắc văn hóa của địa phương mà còn thể hiện được phong cách, cuộc đời chúa. Khi diễn xướng, mỗi thanh đồng, cung văn như một diễn viên thể hiện say sưa trong từng bản nhạc, điệu múa. 

Những câu chuyện huyền thoại của các nhân vật lịch sử trong mỗi giá hầu đồng lần lượt được "kể” nối tiếp nhau bằng màn diễn xướng nghệ thuật qua điệu bộ, cử chỉ của thanh đồng và lời ca của cung văn một cách đầy hưng phấn.  

"Tiếng lành đồn xa”, hằng năm, đặc biệt vào mùa xuân có tới hàng ngàn lượt khách từ khắp các địa phương trong nước hành hương về đền Nguyệt Hồ để xin lộc, cầu tài, cầu bình an. Đây còn là một trong những không gian chung của tín ngưỡng thờ Tứ phủ như: Đền Suối Mỡ (Lục Nam), Bắc Lệ (Lạng Sơn), Phủ Dầy (Nam Định), Phủ Tây Hồ (Hà Nội), Bảo Hà (Lào Cai)…  

Nghi lễ hát văn, hầu đồng đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, hiện đang được xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại. Tuy nhiên bên cạnh những nét đẹp vẫn còn một số người lợi dụng gây biến tướng. Do đó, để bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc và hướng tới di sản văn hóa nhân loại bản thân mỗi thanh đồng, cung văn cần có ý thức tích cực giữ gìn sự trong sáng trong nghi lễ này.