Một góc thôn Sậu (ấp Đồi Cháy xưa), nơi nhiều văn nghệ sĩ đã  sống trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Đầu năm 1947, nhà văn Nguyên Hồng và nhà văn Kim Lân đưa gia đình lên ấp Cầu Đen. Các họa sĩ Trần Văn Cẩn, Tạ Thúc Bình, cả nhà Ngô Tất Tố cũng lên ở đó. Ấp Cầu Đen được Nguyên Hồng đặt tên là Đồi Cháy. Hẳn là vì ông thấy quả đồi đất sỏi đỏ, trọc lốc, chỉ lơ thơ sim, mua mà gọi như vậy? Thôn Cầu Đen gồm hai xóm (ấp) riêng biệt là Đồi Vừng và Đồi Cháy. Xưa, người ta gọi xóm là ấp vì chỉ có mấy nóc nhà lưa thưa, dân cư lèo tèo. 

Tôi đã từng được gặp cụ Nguyễn Đắc Nền, hồi ấy cụ gần tám mươi tuổi, một vị đại tá công binh về hưu, 60 năm tuổi Đảng. Cụ kể rằng, Đồi Cháy là tên gọi dân dã, còn người dân ban đầu vẫn gọi là ấp Ký Nhàn. Chả là ông Nhàn làm thư ký cho viên chủ đồn điền người Pháp tên là Séc - nay. Ông chủ đồn điền cho phép ông Nhàn ở thị trấn Nhã Nam (cách Đồi Cháy chừng 3km) vào đồi này chiêu dân lập ấp sản xuất để đóng thuế cho mình.

Đồi Cháy hồi đó chỉ có duy nhất vườn cau hơn trăm cây của ông Nhàn. Ngoài vườn cau ấy, đồi rặt những cây dại sim, mua, giàng giàng, đất đỏ quạch vì sỏi son trông không khác gì màu lửa, bởi thế mới gọi là Đồi Cháy. Những năm đầu, đồi chỉ có ba nhà của Ký Nhàn – vợ chồng ông và những tá điền. Vài năm sau khi cụ Nền đến đây (tính từ năm 1946) có thêm nhiều gia đình, chủ yếu là dân làm thuê làm mướn, rồi đến dân tản cư. Sở dĩ các văn nghệ sĩ đến Đồi Cháy là do giới thiệu của Ủy ban kháng chiến Liên khu I và nơi đây thưa thớt dân cư, tiện lợi cho việc di chuyển lên chiến khu nếu như giặc Pháp tấn công.

Tượng nhà văn Nguyên Hồng ở thôn Sậu.

Rất nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, họa sĩ đã lần lượt đến ở hoặc qua lại thường xuyên tại Đồi Cháy. Điển hình là Nguyên Hồng, Kim Lân, Ngô Tất Tố, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi, Đỗ Nhuận, Tố Hữu, Tạ Thúc Bình, Tú Mỡ, Vân Đài, Anh Thơ, Trần Bảng… Các văn nghệ sĩ sống ở đây được nhà nước cấp đất sản xuất. Cả ấp hơn năm mươi miệng ăn đều trông vào mười lăm mẫu ruộng quanh đồi. Nhà ở toàn lợp rạ với tường đất thấp lè tè, sân hầu như lúc nào cũng lầm bụi vì chỉ là đất san, vịt gà bới và gió cuốn. 

Chưa đủ sức đào giếng, các gia đình phải xuống chân đồi gánh nước. Gian nan, vất vả là vậy nhưng ấp Cầu Đen luôn đầm ấm, chan hòa. “Nhà cất xong, bếp núc cũng ngày ngày ba lần đỏ lửa như chung quanh. Những võng con thơ đã có chỗ mắc màn. Tiếng gà lợn đã nhộn nhịp ngoài sân. Canh khuya lại có cả những tiếng thở chèm chẹp của những con vện, con mực nằm dưới chân giường người ngủ mệt”. Nhà văn Nguyên Hồng đã viết như vậy trong “Ấp Đồi Cháy”.

Tại đây, hàng loạt tác phẩm bất hủ của văn nghệ sĩ đã ra đời. Nhà văn Kim Lân viết truyện ngắn "Làng", "Vợ nhặt", "Con chó xấu xí"… Ngô Tất Tố sáng tác nhiều thể loại. Có thể kể: "Bùi Thị Phác", "Vĩnh Thụy ca" (chèo), "Buổi chợ trung du", "Quà Tết bộ đội", "Anh Lạc" (truyện) và hàng loạt tác phẩm dịch. Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng viết khởi động mấy chương đầu tiểu thuyết “Sống mãi với Thủ đô” và một số bài báo. Nhà văn Nguyên Hồng sáng tác rất nhiều: "Ấp Đồi Cháy", "Địa ngục và lò lửa", "Đất nước yêu dấu", "Đêm giải phóng"… Tất cả đều là ký. Tạ Thúc Bình, Trần Văn Cẩn có những tranh cổ động. Khá nhiều tác phẩm của Tố Hữu, Tú Mỡ, Trần Đăng, Nguyễn Đình Thi, Anh Thơ… cũng ra đời từ Đồi Cháy này. Cũng ở nơi đây đã khởi thảo cho số báo Văn nghệ ra đời năm 1948 tại chiến khu Việt Bắc. 

Đồi Cháy cùng với Gia Điền (tỉnh Phú Thọ) là hai nơi ăn ở, đi lại, hoạt động nhiều nhất, lâu nhất của giới văn nghệ nước nhà trong chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong hồi ký của Anh Thơ, Tô Hoài, Đỗ Nhuận, Nguyễn Đình Thi, Nguyên Hồng, Kim Lân… đều ghi lại những kỷ niệm không bao giờ phai mờ của mình về đồng nghiệp và bà con Đồi Cháy. Ngô Tất Tố đã mất tại đây trước mấy tháng hòa bình lập lại ở miền Bắc (năm 1954). 

Nguyên Hồng sau khi ra Thủ đô lại đưa cả gia đình trở về ấp Đồi Cháy định cư. Ông mất năm 1982, để lại cả gia tài văn học đồ sộ trong đó có những cuốn nổi tiếng của nền văn học Việt Nam: "Bỉ vỏ", "Sóng gầm", "Núi rừng Yên Thế", "Những ngày thơ ấu". Riêng ở Đồi Cháy tính từ năm 1947 đến 1982, ông đã sáng tác nhiều nhất và sung sức nhất, tiêu biểu là hai tập thơ "Trời xanh", "Sông núi quê hương" và hai bộ tiểu thuyết "Sóng gầm", "Núi rừng Yên Thế" (mới dở dang tập II).

Nhà văn Nguyên Hồng (thứ hai từ phải sang) cùng gia đình tiếp bạn văn quốc tế tại nhà riêng ở ấp Cầu Đen năm 1971.

Giờ đây, nhà ở của nhà văn Nguyên Hồng vẫn nguyên chỗ cũ, hiện vợ chồng ông Nguyễn Vũ Giang - con trai thứ hai của nhà văn sinh sống. Căn nhà của tác giả “ấp Đồi Cháy” năm xưa nay đã khang trang hơn dù vẫn lợp ngói, tường gạch. Vườn trước nhà rợp bóng xum xuê cây cối. Hàng bạch đàn, cây khế, giếng nước, chiếc chõng tre, tủ sách… dường như vẫn có bóng dáng thấp thoáng của nhà văn lao khổ - một đạo sĩ văn chương ở Đồi Cháy này. Hằng năm vào ngày ông mất, khá đông văn nghệ sĩ nhiều thế hệ vẫn đến đây thắp nén nhang trước mộ ông bên suối. 

Đã từ lâu, Đồi Cháy - ấp Cầu Đen được gọi là Đồi Văn hóa kháng chiến. Điều này đã được khẳng định trong lịch sử Hội Nhà văn Việt Nam. Nhiều văn nghệ sĩ trong và ngoài nước, nhiều tổ chức đoàn thể quốc gia đến thăm khu di tích văn hóa này để tri ân các văn nghệ sĩ đã từng sinh sống và sáng tác những tác phẩm bất hủ phục vụ cho cuộc kháng chiến của dân tộc.

Đỗ Nhật Minh