Những năm gần đây, công tác dân số - kế hoạch hóa gia đình (DS-KHHGĐ) ở Lục Nam gặp nhiều thách thức, khó khăn. Tỷ lệ sinh con thứ ba, mất cân bằng giới tính ở mức báo động, tình trạng nạo phá thai, vô sinh có xu hướng gia tăng.

Trước đây, đối tượng vi phạm chính sách dân số thường có trình độ văn hoá thấp, sống ở vùng sâu, xa thì nay xuất hiện ở thị trấn, thị tứ, vùng đông dân cư, nhận thức cao, biết áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại vào chọn lọc sinh sản. Nhiều gia đình muốn sinh thêm con thứ ba đã tạo nên trào lưu sinh đông con để có phúc, lộc ở các hộ kinh tế phát triển. 

Cùng với đó, quan niệm "trọng nam, khinh nữ”, mong muốn có con trai nối dõi đã ăn sâu vào nếp nghĩ của một bộ phận người dân. Tâm lý thích con trai dẫn tới hệ quả tỷ lệ mất cân bằng giới tính khi sinh tăng nhanh ở mức báo động: 125 nam/100 nữ (từ năm 2008 - 2012) mà chưa có biện pháp hữu hiệu để khống chế. Hơn nữa, một số cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp vẫn có cán bộ, đảng viên sinh con thứ ba trở lên đã ảnh hưởng đến việc vận động nhân dân thực hiện KHHGĐ. 

Năm 2013, tỷ lệ sinh con lần ba trở lên ở huyện Lục Nam là 8,5%, trong đó có 5 cán bộ, đảng viên sinh con lần ba. Trong khi đó, đội ngũ cán bộ chuyên trách dân số và cộng tác viên mỏng, chất lượng chưa đồng đều, nhận thức về DS-KHHGĐ của người dân chưa đúng. 

Trao đổi về những hạn chế này, bà Lương Thị Dư, Phó Giám đốc Trung tâm DS-KHHGĐ huyện cho rằng: Tuổi thọ tăng nhưng chất lượng dân số thấp thì tố chất thể lực như chiều cao, cân nặng chưa được cải thiện, tỷ lệ thiểu năng trí tuệ, tàn tật cao. Mặt khác, cơ cấu dân số trẻ đang chuyển sang cơ cấu già dẫn đến tăng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, vấn đề bảo hiểm xã hội, trợ cấp thất nghiệp, lương hưu là thách thức lớn với xã hội.

Với quyết tâm giải quyết tình hình, UBND huyện Lục Nam đã xây dựng chiến lược phát triển dân số, chăm sóc sức khỏe sinh sản thông qua các hoạt động truyền thông chuyên sâu. Trong đó đẩy mạnh lồng ghép gói dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh sản - KHHGĐ đến vùng đông dân có mức sinh cao, nâng cao dân trí các xã đặc biệt khó khăn, truyền thông thay đổi nhận thức cho những gia đình có điều kiện kinh tế, cán bộ, đảng viên, công nhân, viên chức muốn sinh thêm con, bài trừ tư tưởng "trọng nam, khinh nữ” trong nếp nghĩ của một bộ phận nhân dân.

Truyền thông dưới góc nhìn mới, Trung tâm DS-KHHGĐ xây dựng hai mô hình điểm nâng cao chất lượng dân số được Bộ Y tế đánh giá cao. Đó là mô hình giảm sinh ở xã Tam Dị và Trường Sơn. Lâu nay, Tam Dị được biết đến với dân số đông nhất huyện (hơn 17,5 nghìn dân). Những năm trước, tỷ lệ mất cân bằng giới luôn ở mức cao hơn 120 nam/100 nữ. 

Vì vậy, đối tượng và hình thức tuyên truyền vận động được chính quyền địa phương lồng ghép vào những hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, đưa dịch vụ kỹ thuật hỗ trợ chăm sóc sức khoẻ sinh sản đến 18 thôn, bản. Cán bộ chuyên trách dân số thường xuyên trao đổi, nắm bắt tâm tư, tình cảm các gia đình muốn sinh thêm để kịp thời vận động không vi phạm chính sách. 

Ông Đào Văn Quảng, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết: "Với cách làm quyết liệt, năm 2013 và 6 tháng đầu năm 2014, tỷ lệ mất cân bằng giới trên địa bàn ổn định ở mức 105 nam/100 nữ, chỉ có ba trường hợp sinh con lần ba”.

Trường Sơn là một trong các xã đặc biệt khó khăn của huyện xây dựng mô hình "Không phân biệt giới tính, giảm mức sinh” ở đồng bào dân tộc thiểu số. Với phương châm "đi từng ngõ, gõ từng nhà”, cán bộ xã, thôn tập trung vận động nâng cao nhận thức cho đồng bào không phân biệt đối xử khi sinh con gái, tự nguyện áp dụng các biện pháp tránh thai hiện đại. 

Xã hình thành nguồn quỹ hỗ trợ vay vốn cho gia đình sinh con một bề là gái, tạo điều kiện cho gia đình ít con phát triển sản xuất. Từ đầu năm đến nay, toàn xã chỉ có một trường hợp sinh con thứ ba; tỷ số giới tính khi sinh luôn cân bằng. Trong đó nhiều cặp vợ chồng có mô hình kinh tế thu nhập cao, sinh 2 con và không có ý định sinh thêm.

Ngoài triển khai hai mô hình điểm, Trung tâm DS-KHHGĐ huyện phối hợp với các ngành chức năng nghiêm túc xử lý các trường hợp chọn lọc giới tính thai nhi, sinh con thứ ba trở lên. Cán bộ, đảng viên, công nhân viên chức nhà nước vi phạm chính sách dân số bị xử lý kỷ luật theo quy định. Ngoài ra, UBND huyện chú trọng biểu dương những điển hình phụ nữ giỏi việc nước, đảm việc nhà, góp phần thay đổi cách nhìn nhận của nam giới về năng lực của phụ nữ; ưu tiên tạo việc làm, học tập nâng cao trình độ, đề bạt bổ nhiệm cán bộ lãnh đạo là nữ giới... 

Những giải pháp đồng bộ, quyết liệt đó đã góp phần hạ tỷ số giới tính khi sinh toàn huyện 6 tháng đầu năm còn 113 nam/100 nữ; tỷ lệ sinh con thứ ba giảm còn 7,6%, là tiền đề để Lục Nam đạt mục tiêu nâng cao chất lượng dân số của Chiến lược chăm sóc sức khỏe sinh sản giai đoạn 2011-2020.