Chuyện quá tải ở nhiều đền, chùa không còn là mới. Năm nào cũng vậy, các trang báo đều tràn ngập thông tin như: "Du khách chen nhau trèo tường, bật rào khai hội chùa Hương"; "Hàng vạn người chen chân "vay tiền" ở đền Bà Chúa Kho"; "Đền Trần Nam Định tấp nập người đi lễ đầu năm"... Còn rất nhiều đền, chùa khác đang vô cùng quá tải vào dịp này.

Có người giải thích hiện tượng trên là "phú quý sinh lễ nghĩa", bởi do đời sống ngày càng được cải thiện, phương tiện đi lại chẳng còn khó khăn nên nhiều người đi lễ được xa, đến những đền, chùa nổi tiếng.

Có ý kiến gay gắt hơn thì cho rằng việc lễ chùa ngày nay có quá nhiều “tệ nạn”. Người ta mang cái “tục tâm” vào chùa, đặt tiền thật, tiền giả lên ban tam bảo, đặt tiền lễ vào tay tượng, lòng tượng,  hóa vàng trong chùa... với mục đích  cầu xin đắc phúc, được lợi.

Theo các nhà nghiên cứu, đi lễ chùa đầu năm là một phong tục tốt đẹp đã có từ lâu đời. Dù đi làm ăn ở đâu xa, Tết trở về làng mình, thắp nén nhang trước mộ tổ tiên, viếng thăm ngôi chùa làng nhỏ bé, nhưng gần gũi và thiêng liêng.

Người xưa đi lễ chùa đầu Xuân là để thể hiện lòng kính ngưỡng đối với Phật, biết rằng điều Phật dạy con người là tu nhân tích đức, điều Phật ban cho con người không phải là tiền bạc, của cải hay sức khỏe mà là trí huệ và giác ngộ tâm linh.

So sánh việc đi lễ chùa xưa và nay thấy rằng nét đẹp văn hóa đi lễ đang dần mai một và có những biểu hiện phản văn hóa rất đáng lo ngại. Vậy còn những người không đi lễ chùa thì sao, họ quan niệm thế nào?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều viết: "Mẹ tôi hầu như cả đời không đi chùa cúng lễ. Bà nói: “Sống có đức thì ở đâu Thần Phật cũng biết”. Mẹ tôi cũng nói: Nếu Thần Phật chỉ phù hộ độ trì cho những ai đến chùa dâng lễ thì lòng tin của bà vào Thần Phật cũng sẽ chấm dứt. Với bà, Thần Phật mà như thế thì khác gì mấy ông, mấy bà dưới trần này. Bà thấu hiểu câu nói của người xưa: “Thứ nhất là tu tại gia, thứ hai tu chợ, thứ ba tu chùa".

Vậy đấy, có người không đi lễ mà lại rất hiểu về đi lễ, về Thần Phật, trong khi có người rất hăng hái đi lễ cầu xin mọi thứ có lợi cho mình rồi sau khi ra khỏi cửa đền, cửa chùa thì thản nhiên đối xử với nhân quần bằng trái tim vô cảm và nhiều toan tính.

Chính vì vậy, nhà văn Nguyễn Quang Thiều kết luận: "Ngôi đền hay ngôi chùa thiêng nhất chính là ngôi đền, ngôi chùa dựng trong lòng người. Vậy mà chúng ta đã bỏ quên những ngôi đền, ngôi chùa thiêng nhất ấy. Khi lòng không yên thì sống giữa đền, giữa chùa cũng không thấy yên. Khi lòng không từ bi thì quỳ dưới chân Thần Phật trong tiếng mõ, tiếng chuông… lòng vẫn ác. Khi lòng không hiểu được hạnh phúc thì nằm giữa bạc vàng, châu báu cùng vẫn thấy bất hạnh".

Mong sao mỗi dịp đầu năm, cả người đi lễ và người không đi lễ đều chăm chút ngôi chùa linh thiêng nhất trong lòng người để mùa Xuân càng thêm Xuân.

Trần Anh