Quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà tọa lạc tại trung tâm làng cổ Thổ Hà, là một trong những làng cổ đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ. Quần thể di tích gồm: Đình Thổ Hà, chùa Thổ Hà (Đoan Minh Tự) và từ chỉ (văn chỉ) Thổ Hà. Đây là những công trình văn hoá tôn giáo, tín ngưỡng có giá trị nổi bật, được thể hiện trên nhiều mặt lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc, điêu khắc...

Di tích quốc gia đặc biệt đình Thổ Hà (phường Vân Hà).

Mặc dù đã trải qua nhiều thế kỷ, nhưng Quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà còn bảo lưu tương đối nguyên vẹn các mảng chạm khắc thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII - XVIII) và đan xen giữa các mảng chạm khắc thời Nguyễn (thế kỷ XIX), cho thấy sự chuyển giao, tiếp biến, kế thừa về loại hình kiến trúc, nghệ thuật trong các giai đoạn lịch sử của dân tộc.

Đặc biệt thông qua di sản tư liệu Hán Nôm trên hệ thống bia đá (28 bia) có niên đại từ thế kỷ XVII đến XIX đã cung cấp nhiều thông tin quý về quá trình xây dựng, trùng tu, các sự lệ, sinh hoạt văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng liên quan. Đáng chú ý, tại đình Thổ Hà còn lưu giữ 1 bia đá có niên hiệu Chính Hòa thứ 14 (1693) ghi các khoán ước về ca trù. Nội dung bia khẳng định ý nghĩa to lớn của ca trù trong đời sống cộng đồng. Vì thế, các khoán ước về ca trù đã trở thành hương ước, quy ước của làng một thời. Đây cũng là tấm bia duy nhất trong di tích ghi chép về lệ ca trù còn lại ở Việt Nam.

Hệ thống bia đá niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX cung cấp nhiều thông tin quý liên quan đến quá trình xây dựng, trùng tu, sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa tại các di tích.

Đình Thổ Hà được khởi dựng năm 1686, thời vua Lê Hy Tông, theo kiểu kiến trúc hình chữ Công, trên diện tích khoảng 3.000 m². Trước mặt đình là dòng sông Cầu thơ mộng, bao quanh hàng cây cổ thụ tạo không gian cảnh quan hài hòa, đậm chất làng Việt. Hiện nay, đình gồm các hạng mục Tiền tế, Đại đình và Hậu cung. Đình là nơi sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng, thờ Thành hoàng làng Thái Thượng Lão Quân và tổ sư nghề gốm Đào Trí Tiến, minh chứng cho truyền thống nghề gốm từng phát triển hưng thịnh ở Thổ Hà. Giá trị đặc sắc nhất của đình là bức cửa võng được tạo tác năm Chính Hòa thứ 13 (1692). Tác phẩm là sự kết hợp tinh tế giữa chạm nổi, chạm lộng, chạm thủng theo kỹ thuật chạm bong kênh nhiều lớp, tạo chiều sâu không gian độc đáo trên một khối gỗ, đồng thời lồng ghép chất liệu gốm, thể hiện bản sắc của làng nghề. Với giá trị nghệ thuật đặc biệt, ngày 31/12/2020, cửa võng đình Thổ Hà được công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Bảo vật quốc gia Cửa võng đình Thổ Hà.

Đình còn lưu giữ nhiều câu đối sơn son thếp vàng và hệ thống bia đá quan trọng như “Thủy tạo đình miếu bi” ghi việc dựng đình; “Cung sao sự tích thánh” chép sự tích Thái Thượng Lão Quân; “Bia sao sắc phong” ghi lại các đạo sắc phong của triều đình phong kiến. Đình Thổ Hà được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm 1964.

Chùa Thổ Hà có tên chữ là Đoan Minh Tự, được xây dựng từ rất sớm. Căn cứ văn khắc trên hiện vật bài trí trong chùa cho thấy năm Giáp Thân (1584) mua rồng đá; năm Canh Thân (1610) chùa được tu sửa lại. Trải qua thời gian, kiến trúc chùa hiện nay xây dựng theo bình đồ "nội công ngoại quốc" quy mô lớn gồm: Tòa tiền đường, thượng điện, hành lang, nhà tổ... Trong chùa Thổ Hà còn bảo lưu gần 100 pho tượng Phật, phần lớn là những pho tượng cổ thời Lê (thế kỷ XVII - XVIII) tạo tác bằng chất liệu gỗ, được bài trí ở toà thượng điện cùng hệ thống hoành phi, câu đối tương đối hoàn chỉnh, được sơn thếp lộng lẫy. Ngoài ra, chùa Thổ Hà còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như: Bia đá tạo năm Thịnh Đức nguyên niên (1653), sấu đá thế kỷ XVII, rồng đá niên đại năm Đại Chính thứ 5 (1534). Chùa còn có động tiên ghi lại đầy đủ hình ảnh Thích Ca từ lúc đản sinh, trưởng thành và khi rời bỏ kinh thành vào động tu hành đắc đạo. Năm 1994, chùa Thổ Hà được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Du khách quốc tế tham quan các di tích tại làng cổ Thổ Hà.

Từ chỉ (văn chỉ) Thổ Hà gắn với truyền thống hiếu học và khoa bảng của làng. Di tích thờ Khổng Tử và phối thờ 70 vị tiên hiền, nho sinh đỗ đạt của địa phương. Theo bia “Tiên hiền tự miếu bi” dựng năm Vĩnh Trị thứ 5 (1680), văn chỉ ban đầu xây cạnh chùa, sau chuyển ra vị trí hiện nay từ năm 1794. Công trình tồn tại hơn 300 năm, có bình đồ kiểu chữ nhị gồm tiền tế và hậu cung, các cấu kiện mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Tại đây còn lưu lại các bức đại tự chữ Hán với ý nghĩa triết lý Nho học: “Siêu Thiên cổ”; “Vương Bách quan” và “Thái Bình nguyên khí” cùng hệ thống bia đá thời Lê, Nguyễn khắc ghi việc xây dựng văn chỉ và tên các vị tiên hiền nho sinh của làng đỗ đạt qua các thời kỳ. Từ chỉ Thổ Hà được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1994.

Gắn liền với không gian Quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà là lễ hội dân gian truyền thống mang đậm bản sắc. Quy mô lễ hội lớn, diễn ra vào ngày 20, 21 tháng Giêng với nhiều giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu. Ngoài ra, hằng năm vào ngày 7 tháng Giêng (lễ Thánh Sư) và 14/8 âm lịch (Thu tế), người dân Thổ Hà thành kính dâng hương, hoa tri ân đức Khổng Tử và các bậc tiên hiền tại từ chỉ.

Không gian làng cổ Thổ Hà.

Sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và Nho học, giữa giá trị kiến trúc, điêu khắc và truyền thống làng nghề, khoa bảng, Quần thể đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà là minh chứng sinh động cho chiều sâu văn hiến của vùng đất Kinh Bắc - Bắc Ninh. Việc được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt không chỉ khẳng định tầm vóc, giá trị nổi bật của quần thể di tích mà còn mở ra cơ hội bảo tồn, phát huy di sản trong đời sống đương đại.

Thơm thảo hương vị quà quê Thổ Hà

BẮC NINH - Là làng cổ ba mặt giáp sông, không có đất canh tác nông nghiệp, người dân Thổ Hà (phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh) bao đời nay sống bằng nghề buôn bán, làm gốm và làm bánh với câu nói quen thuộc "gạo chợ, nước sông". Có lẽ bởi phải đong từng cân thóc, hạt gạo từ nơi khác mà người Thổ Hà hình thành nếp sống chắt chiu, khéo léo và sáng tạo trong từng món ăn. Từ nguyên liệu chính là gạo tẻ - thứ "ngọc thực" quý giá, họ đã chế biến nên nhiều món ăn ngon nức tiếng, đậm hồn quê Kinh Bắc.

Lễ hội Thổ Hà - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

  

Bảo tồn, phát huy giá trị quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà gắn với phát triển du lịch

BẮC GIANG - Ngày 23/5, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Giang phối hợp với UBND thị xã Việt Yên tổ chức tọa đàm “Bảo tồn, phát huy giá trị quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà, xã Vân Hà gắn với phát triển du lịch".