Nỗ lực và trách nhiệm với di sản

Đồng chí Mai Sơn, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh cùng khách quốc tế trải nghiệm in mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm.

Các di sản của Bắc Ninh được UNESCO tôn vinh là tài sản quý giá, được hình thành và gìn giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời đã và đang trở thành nguồn lực quan trọng để thúc đẩy phát triển du lịch. Thời gian qua, tỉnh Bắc Ninh đã ban hành, triển khai nhiều chương trình, đề án, kế hoạch liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, coi đây là một trong những nền tảng để xây dựng, quảng bá hình ảnh địa phương gắn với phát triển du lịch.

Dân ca quan họ Bắc Ninh mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống miền Kinh Bắc.

Các lễ hội truyền thống được khôi phục đúng nghi thức, tạo không gian cho cộng đồng tham gia, hưởng thụ và trao truyền giá trị văn hóa. Du lịch văn hóa trở thành hướng đi chủ lực của Bắc Ninh trong nhiều năm qua. Các tour, tuyến như “Hành trình về miền Quan họ”, “Về miền Luy Lâu - kinh đô Phật giáo xưa”, “Trải nghiệm làng nghề Kinh Bắc” hay “Khám phá quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm” ngày càng thu hút đông đảo du khách. Bắc Ninh đang xây dựng hình ảnh một điểm đến thân thiện, thấm đẫm giá trị truyền thống nhưng không ngừng đổi mới.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, một trong những điểm sáng nổi bật của Bắc Ninh là công tác tôn vinh đội ngũ nghệ nhân - những người giữ vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và trao truyền di sản. Nhiều nghệ nhân Quan họ, nghệ nhân dân gian, nghệ nhân làng nghề được phong tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước; được hỗ trợ sáng tạo, truyền dạy; được chăm lo đời sống vật chất và tinh thần. Chính sự quan tâm ấy đã tạo động lực để các nghệ nhân tiếp tục cống hiến, để di sản tiếp tục “sống” trong cộng đồng.

Tuy vậy, nhiều di sản được UNESCO ghi danh, công nhận trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh vẫn chưa được bảo tồn, phát huy giá trị, khai thác tương xứng với tiềm năng. Việc hình thành các sản phẩm du lịch đặc thù còn hạn chế; du lịch di sản thiếu chiều sâu. Mối liên kết giữa bảo tồn di sản với sinh kế của người dân chưa thật chặt chẽ, trong khi sự phối hợp liên vùng, liên ngành vẫn còn những điểm “nghẽn” cần tháo gỡ.

Du khách thăm chùa Vĩnh Nghiêm (phường Tân An).

Thực tế cho thấy, du khách đến Bắc Ninh không chỉ tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, mà còn muốn khám phá, trải nghiệm bản sắc văn hóa của mỗi địa phương thông qua các tour du lịch ngắn; chương trình giao lưu tại các điểm du lịch, các làng văn hóa…

Giữ người, giữ nghề

Quay trở lại câu chuyện về giữ gìn, bảo tồn phát huy giá trị Dân ca Quan họ gắn với phát triển du lịch có nhiều điều điều cần quan tâm. Đến nay, toàn tỉnh có 49 làng quan họ gốc, hơn 400 làng quan họ thực hành cùng hơn 700 Câu lạc bộ quan họ sinh hoạt định kỳ tại nhiều phường, xã. Các hoạt động trình diễn, quảng bá được duy trì thường xuyên, góp phần lan tỏa di sản sâu rộng trong nước và ra thế giới.

Liền chị quan họ thung thăng trảy hội mùa xuân.

Tuy nhiên, nhìn ở các làng quan họ gốc, quan họ thực hành, nếu một câu lạc bộ chỉ duy trì sinh hoạt đều đặn, một làng có thể tổ chức nhiều cuộc giao lưu, lớp trẻ chỉ đến biểu diễn theo chương trình mà chưa thực sự tiếp nhận lề lối, kỹ thuật và cách ứng xử quan họ, thì quá trình trao truyền vẫn chưa đạt tới chiều sâu cần thiết. Ở tổ dân phố Nghi Sơn (phường Vân Hà), bốn thế hệ trong gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Nạp (sinh năm 1947) đều biết hát quan họ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Nạp tổ dân phố Nghi Sơn, phường Vân Hà (thứ 6 từ trái sang) truyền dạy hát quan họ cho người dân địa phương.

Mỗi người một công việc nhưng đều chung niềm say mê câu hát cổ. Gần 70 năm gắn bó với quan họ cũng là chừng ấy năm bà miệt mài gìn giữ di sản, truyền dạy cho lớp trẻ và con cháu trong gia đình. Nghệ nhân Nguyễn Thị Nạp tâm sự: "Tôi hát cho con cháu nghe và phân tích về những nét hay, nét đẹp, ý nghĩa của từng câu hát, lối ứng xử của người quan họ. Hát quan họ lời cổ không nhạc đệm rất khó, phải kiên trì luyện tập mới thể hiện được chất “vang, rền, nền, nảy. Nhưng chúng tôi cũng rất lo, không biết sau này lớp trẻ ở nhiều nơi có còn tiếp tục đam mê theo đuổi hay không, có giữ được đúng chất quan họ không?”.

Tương tự ở xã Sơn Hải-một xã miền núi có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, việc gìn giữ, trao truyền di sản được quan tâm song cũng đang đứng trước những thách thức. Câu lạc bộ Hát Then - Đàn tính xã Sơn Hải do Nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích thành lập từ năm 2014, duy trì sinh hoạt định kỳ và tổ chức truyền dạy cho người dân, học sinh.

Nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích truyền dạy hát Then, đàn Tính cho học sinh và người dân xã Sơn Hải.

Người nghệ nhân sinh năm 1977 này biết hát Then, chơi đàn tính từ nhỏ và đã dành nhiều năm sưu tầm, học hỏi, truyền dạy những làn điệu Then cho thế hệ sau. Nhiều năm qua, ông Tích đã truyền dạy cho hàng trăm người biết chơi đàn tính, hát Then và tham gia hướng dẫn học sinh trên địa bàn. "Hiện nay, số lượng người trẻ tham gia vào câu lạc bộ rất ít, một phần do các cháu học sinh bận học văn hóa, thanh niên bận đi làm ăn nên rất khó tìm được lực lượng kế cận.", ông Tích chia sẻ.

Nếu Quan họ và Then đặt ra bài toán tìm người trẻ kế cận, nối tiếp để thực hành, biểu diễn, Đông Hồ đặt ra một câu hỏi cụ thể hơn: Làm thế nào để một nghề có thể sống được bằng chính nghề của mình?. Ở khu vực Đông Hồ, phường Thuận Thành, một bức tranh hoàn chỉnh là kết quả cuối cùng của cả chuỗi tri thức thủ công. Đằng sau đó là giấy điệp, màu tự nhiên, bản khắc, kỹ thuật in và những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy, một nhà trưng bày đầy tranh chưa thể đồng nghĩa với một làng nghề còn sống.

Du khách quốc tế trải nghiệm in tranh Đông Hồ.

Tại gia đình Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, du khách có thể trực tiếp xem và trải nghiệm các công đoạn làm tranh. Cách tiếp cận này đưa người xem từ vị trí “người mua sản phẩm” trở thành người tìm hiểu nghề. Họ thấy bàn tay người thợ làm giấy, pha màu, in tranh và hiểu rằng giá trị của Đông Hồ không chỉ nằm ở hình ảnh trên tờ tranh mà nằm trong cả một hệ thống kỹ năng thủ công. Đây chính là điểm quan trọng mà hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản cần hướng tới: Đưa công chúng đến gần người giữ nghề, thay vì chỉ đưa sản phẩm của di sản ra trưng bày.

Tuy nhiên, theo Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là giữ lại một nghề truyền thống, tạo sự trải nghiệm cho khách mà còn phải tìm cách để nghề ấy tiếp tục tồn tại trong đời sống khi số hộ theo nghề ngày càng ít, nhiều nghệ nhân đã lớn tuổi, sinh kế vẫn bấp bênh.

Kết nối di sản, mở rộng trải nghiệm

Với Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, trong đó có chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà, việc bảo tồn, phát huy giá trị đặt ra yêu cầu lớn hơn. Đây không phải một điểm tham quan đơn lẻ mà là không gian liên kết giữa di tích, cảnh quan, tư tưởng Trúc Lâm, đường hành hương, lễ hội và cộng đồng.

Chùa Vĩnh Nghiêm thuộc Quần thể di tích và  danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được công nhận là Di sản thế giới.

Theo các chuyên gia, ở địa bàn Bắc Ninh, chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà không nên được phát triển như hai điểm đến tách biệt. Giá trị của di sản sẽ phát huy tốt hơn khi kết nối với toàn bộ hành trình di sản, đồng thời gắn với cảnh quan, giao thông, dịch vụ và sinh kế của cộng đồng. Thực tế, không gian văn hóa vùng Tây Yên Tử của tỉnh có sức hút mạnh mẽ. Nhiều năm qua, lễ hội Xuân Tây Yên Tử liên tục được tổ chức tại Khu du lịch tâm linh - sinh thái Tây Yên Tử, gắn với việc giới thiệu giá trị văn hóa, lịch sử và Phật giáo Trúc Lâm.

Chính quyền, ngành chức năng đang hướng tới mở rộng các sản phẩm du lịch văn hóa, sinh thái, cộng đồng và nâng chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, theo ý kiến của nhiều chuyên, một di sản thế giới chỉ thực sự trở thành điểm đến có sức cạnh tranh khi du khách không phải “đến một điểm rồi đi”, mà có thể tiếp tục có những hành trình khác, nơi đó phải có sản phẩm đặc trưng, có dịch vụ lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm hấp dẫn; đồng thời người dân quanh di sản được tham gia vào hoạt động du lịch…

Khách tham quan chùa Bổ Đà (phường Vân Hà).

Thượng tọa Thích Thanh Vịnh, Phó Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm cho biết: "Vào dịp đầu xuân, hàng nghìn lượt du khách đến thăm, vãn cảnh, lễ chùa, trong đó có nhiều khách quốc tế song thời gian khách ở lại chùa không lâu vì không có nhiều trải nghiệm".

Đặc biệt, với mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, bài toán gìn giữ di sản lại mang một hình thức khác. Theo các tư liệu, chùa đang lưu giữ 3.050 tấm mộc bản với hơn 6.000 mặt khắc. Với loại di sản này, bảo tồn trước hết là câu chuyện về điều kiện bảo quản, kiểm soát môi trường, phòng chống mối mọt, cháy nổ và bảo đảm an toàn cho hiện vật. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc giữ những tấm mộc bản trong điều kiện an toàn thì giá trị của di sản chưa được phát huy đầy đủ.

Bởi vậy việc số hóa là việc làm có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Dữ liệu về mộc bản có thể phục vụ nghiên cứu, giáo dục và giúp công chúng tiếp cận kho tư liệu mà không cần tác động trực tiếp đến hiện vật gốc. Những hoạt động số hóa di tích tại Vĩnh Nghiêm thời gian qua cũng đã hướng tới việc đưa thông tin về hơn 3.000 mộc bản đến gần người dân và du khách hơn. Tuy nhiên, số hóa không phải là thay thế bảo tồn. Một bản khắc số hóa không thể thay thế bản khắc gỗ gốc. Điều cần hướng tới là tạo ra đời sống mới cho di sản.

Từ Quan họ, thực hành Then, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đến Vĩnh Nghiêm, Bổ Đà…, những câu chuyện khác nhau đang cùng hướng về một vấn đề: Di sản chỉ có thể sống khi có người giữ, có không gian để thực hành và có một môi trường kinh tế - xã hội đủ thuận lợi để việc giữ di sản không trở thành "gánh nặng" của cộng đồng. Một danh hiệu UNESCO có thể đưa di sản lên bản đồ thế giới song để di sản không chỉ tồn tại trên hồ sơ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống, cần một cách làm khác: Giữ người, giữ nghề, giữ không gian, tạo sinh kế, gia tăng giá trị và phát triển bền vững.Đó cũng là cách để các di sản UNESCO của Bắc Ninh tiếp tục là những giá trị sống, góp phần tạo nên sức hấp dẫn của một đô thị hiện đại nhưng không đánh mất chiều sâu văn hóa Kinh Bắc.

Di sản văn hóa phi vật thể - Những giá trị cần bảo vệ

BẮC NINH - Với 2.276 di sản văn hóa phi vật thể thuộc 6 loại hình, Bắc Ninh sở hữu kho tàng văn hóa đa dạng, giàu bản sắc. Cùng với sự phong phú ấy, một số di sản đang đứng trước nguy cơ mai một cần có giải pháp bảo vệ kịp thời.

Bắc Ninh từng bước đưa di sản tranh dân gian Đông Hồ ra khỏi diện cần bảo vệ khẩn cấp

BẮC NINH - Thực hiện đúng cam kết theo Công ước UNESCO 2003, UBND tỉnh vừa phê duyệt Đề án Quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ với định hướng đến năm 2040 sẽ đưa di sản ra khỏi diện cần bảo vệ khẩn cấp.

Trao truyền di sản qua những lớp học mùa hè

BẮC NINH - Dịp hè, nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh tổ chức các lớp truyền dạy miễn phí dân ca quan họ, chèo, ca trù… thu hút đông đảo học sinh và người dân tham gia. Đây là cách làm thiết thực góp phần bảo tồn, lan tỏa di sản văn hóa phi vật thể trong cộng đồng.