Các nguồn sử liệu cho biết, Đồng Kỵ là làng Việt cổ được khai phá từ rất sớm. Làng xưa gồm 3 trang Cời, Cọc, Cò nằm bên dòng sông Ngũ Huyện Khê. Cả ba trang đều thờ chung Thành hoàng là đức Thánh Thiên Cương có công đánh giặc Xích Quỷ và giặc Ân vào thời Hùng Vương. Tên Đồng Kỵ với ý nghĩa cùng chung ngày giỗ Thánh. Truyền thống văn hóa tốt đẹp, lâu đời của làng Đồng Kỵ được vua Tự Đức ban cho bức đại tự "Mỹ tục khả phong".

Mọi việc liên quan đến đời sống văn hóa tín ngưỡng ở Đồng Kỵ đều được họp bàn thống nhất theo hương ước.

Làng Đồng Kỵ ngày nay là 5 tổ dân phố từ Đồng Kỵ 1 đến Đồng Kỵ 5 với hơn 4.300 hộ dân, khoảng 19 nghìn nhân khẩu, 30 dòng họ, trong đó một số dòng họ lớn như họ Dương, họ Vũ, họ Ngô, họ Chử và có tới 7 họ Nguyễn. Việc làng vẫn duy trì tổ chức và vận hành theo 4 Giáp gồm Thượng, Đông, Tiên, Đoài, tượng trưng cho 4 đội quân của đức Thánh Thiên Cương.

Dẫn chúng tôi tham quan cụm di tích đình, đền, chùa Đồng Kỵ, chị Lê Thị Thanh Thư, Phó Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Đồng Nguyên cho biết: Làng còn giữ được hệ thống di tích lịch sử văn hóa kiến trúc thâm nghiêm, cổ kính. Cộng đồng luôn quan tâm bảo vệ, tôn tạo khang trang, tố hảo.

Đình Đồng Kỵ là nơi tế lễ tri ân các bậc tiền nhân có công với dân với nước, cũng là ngôi nhà chung để người dân hội họp, sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng. Ngôi đình được khởi dựng năm 1745, đến năm 1925 được tu sửa quy mô lớn. Đây là công trình còn lưu giữ gần như nguyên vẹn các yếu tố kiến trúc nghệ thuật gốc, tiêu biểu như màn giếng, cửa võng, đặc biệt là hệ thống sàn gỗ. Năm 1988, đình Đồng Kỵ được Nhà nước xếp hạng là di tích quốc gia.

Hằng năm, người dân cử hành nhiều tiết lệ tại đình làng nhưng đặc sắc và đông vui nhất là tục rước pháo vào ngày mồng 4 Tết Nguyên đán. Ông Dương Văn Lạc, 78 tuổi, nguyên Chủ tịch UBND xã Đồng Quang (cũ) chia sẻ: Trải qua thăng trầm lịch sử, lễ hội Đồng Kỵ vẫn bảo lưu được các nghi lễ cổ truyền gắn với truyền thuyết về đức Thánh Thiên Cương xuất quân đánh giặc, nổi bật là lễ rước pháo, tục dô ông đám hay các hoạt động văn hóa tín ngưỡng dân gian... Để tổ chức thành công một lễ hội quy tụ hàng nghìn người như ở Đồng Kỵ, ngoài sự chuẩn bị công phu còn cả một cơ chế vận hành cộng đồng đã được duy trì hàng trăm năm. Chính điều đó đã giúp Đồng Kỵ giữ được sự ổn định, bảo vệ được nếp làng trong nhịp sống đô thị.

Đồng Kỵ còn là địa phương có truyền thống yêu nước cách mạng tiêu biểu. Vào những năm 1940 - 1945, chùa Đồng Kỵ là địa điểm đi lại, ăn nghỉ, làm việc của các đồng chí: Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Hoàng Quốc Việt, Lê Đức Thọ, Lê Quang Đạo, Văn Tiến Dũng… Cũng tại chùa Đồng Kỵ, tháng 3/1945, dưới sự chủ trì của Tổng Bí thư Trường Chinh, Hội nghị Thường vụ mở rộng đã khai mạc, sau đó hội nghị họp tiếp tại làng Đình Bảng đề ra Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”.

Về Đồng Kỵ, chúng tôi cảm nhận nhịp sống hiện đại trong từng xưởng sản xuất, từng cửa hàng kinh doanh, chợ gỗ tấp nập người mua, kẻ bán. Làng đã thành phố, buôn bán sầm uất nhưng người dân vẫn giữ nét văn hóa xưa. Giữa những dãy nhà cao tầng là cụm di tích đình, đền, chùa cổ kính, thâm nghiêm cùng nhiều ngõ nhỏ vẫn giữ được dáng vẻ thân thuộc, gần gũi của làng Việt cổ.

Nếu chỉ nhìn vào những đổi thay diện mạo đô thị, nhiều người sẽ nghĩ rằng Đồng Kỵ cũng như nhiều làng quê khác đang dần bị cuốn vào vòng xoáy của quá trình đô thị hóa. Thế nhưng ngược lại, càng phát triển, người dân nơi đây càng ý thức sâu sắc việc bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống. Không gian di tích đình, đền, chùa vẫn là trung tâm sinh hoạt tinh thần của cộng đồng; lễ hội truyền thống được duy trì tổ chức đều đặn hằng năm. Những quy ước của làng được người dân tôn trọng thực hành trong đời sống thường ngày.

Ông Dương Văn Cư, 65 tuổi, nguyên Trưởng Ban Khánh tiết làng Đồng Kỵ cho biết: Trong khi tại nhiều địa phương, phần lớn công việc được giao cho Ban tổ chức hoặc chính quyền thì ở Đồng Kỵ, tổ chức Giáp (mô hình liên kết một số dòng họ với nhau) vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc thực hành các nghi lễ. Hoạt động lễ hội và phong tục tập quán của làng được vận hành theo hương ước. Trong đó, quy định rõ, mọi người dân Đồng Kỵ đến tuổi 51, không phân biệt cư trú trong hay ngoài địa phương, nam hay nữ, giàu hay nghèo, có chức tước hay không, nếu tán thành tín ngưỡng, lễ hội của làng đều có thể gia nhập Ban Khánh tiết.

Thành viên Ban Khánh tiết thường được dân làng trân trọng gọi là Quan đám ông, Quan đám bà. Ban này có trách nhiệm phục vụ việc dâng, sửa lễ, cúng lễ tại đình, đền, chùa và nhà truyền thống trong suốt cả năm; phối hợp với Ban Di tích, Hội Người cao tuổi tu sửa, tôn tạo các công trình trong quần thể di tích; bảo quản, giữ gìn tài sản chung của dân; tổ chức triệu tập, điều hành họp dân, công khai tài chính thu chi trước dân... Mỗi người tham gia đều hiểu rõ phần việc của mình và coi việc góp sức cho việc làng là niềm tự hào.

Có thể thấy, nhờ hương ước mà mọi người dân Đồng Kỵ đều được tham gia vào việc chung. Đó là sức mạnh cộng đồng, là sức sống bền bỉ của hương ước, cũng vì thế mà bản sắc văn hóa của Đồng Kỵ luôn được kế thừa, bồi đắp theo thời gian.

Kết nối nghệ thuật gốm Phù Lãng với không gian núi Bà Đen

414 tác phẩm điêu khắc gốm mang cảm hứng Phật giáo của nghệ sĩ Nguyễn Tuấn (Tuấn Gốm) vừa tham gia triển lãm "Kinh gốm – Thanh âm thế gian" tại Khu du lịch Sun World Ba Den Mountain, tỉnh Tây Ninh.

Hồn quê ở những ngôi làng cổ

BẮC NINH - Hiện nay, trong nhiều ngôi làng cổ của tỉnh Bắc Ninh vẫn gìn giữ mái ngói rêu phong, cổng làng, giếng nước, cây cổ thụ, đình, chùa cùng nếp sống cộng đồng đậm nghĩa tình. Mỗi ngôi làng như một "bảo tàng sống", nơi ký ức của vùng đất Kinh Bắc vẫn hiện diện trong từng con ngõ, nếp nhà, câu hát và đời sống của người dân.

Từ chiến địa xưa đến miền nhân ái

BẮC NINH - Ở xứ Kinh Bắc, có những miền đất từng là chiến địa, nơi hai phía đối đầu trong những cuộc chiến khốc liệt. Nhưng khi bão táp binh đao đi qua, thời gian và lòng người đã làm nên một điều kỳ diệu. Những nơi từng mang bao nỗi đau, mất mát dần trở thành không gian của tưởng niệm, sẻ chia và khát vọng hòa bình.