Họ Ngô lệnh tộc nối dài truyền thống hiếu học

Chủ nhật: 07:49 ngày 22/03/2026

BẮC NINH - Thời phong kiến, đất Kinh Bắc có 4 dòng họ nổi tiếng truyền thống khoa bảng được vua ban chữ vàng phong là tứ lệnh tộc. Trong đó họ Ngô làng Vọng Nguyệt (xã Tam Giang) là dòng họ “ngũ đại liên trúng” - 5 đời liên tiếp đỗ đại khoa (tiến sĩ). Nhà sử học Phan Huy Chú (1782-1840) từng thốt lên: “Họ Ngô lệnh tộc làng Vọng Nguyệt kể từ cụ Ngô Ngọc đỗ chính bảng thời Hồng Đức, cả thảy có 5 đời đỗ tiến sĩ thực là hiếm có xưa nay”.

10 người đỗ tiến sĩ thời phong kiến

Trải qua trăm năm dâu bể, nhà thờ 5 tiến sĩ họ Ngô vẫn trầm mặc, thâm nghiêm giữa làng cổ Vọng Nguyệt bên bờ sông Cầu thơ mộng. Năm 1988, nhà thờ được công nhận di tích cấp tỉnh; năm 2015 được công nhận di tích cấp quốc gia. Cuối năm 2023, Nhà nước chi 500 triệu đồng trùng tu, tôn tạo để nhà thờ họ Ngô thêm khang trang, tố hảo.

Nhà thờ 5 tiến sĩ họ Ngô ở làng Vọng Nguyệt (xã Tam Giang).

Ông Ngô Văn Toán, đời thứ 16, hiện là Chủ tịch Hội đồng họ Ngô lệnh tộc tự hào nói: Họ Ngô lệnh tộc có tới 10 người đỗ tiến sĩ thời phong kiến. Cuốn Di tích quốc gia nhà thờ họ Ngô lệnh tộc (in tháng 3/2025) ghi rõ, thủy tổ Ngô lệnh tộc là Ngô Nguyên đã tìm đến Vọng Nguyệt ẩn dật sau những binh biến thời cuộc hồi giữa thế kỷ XV. Ở đây, Ngô Nguyên được vị quan họ Chu cho nương nhờ, rồi gả con gái là Chu Thị Bột - sau thành cụ tổ bà. Họ có với nhau hai con trai nhưng cụ Ngô Nguyên biệt tích, không rõ mất năm nào. Khi cụ tổ bà Chu Thị Bột qua đời, hai con trai mỗi người một chí. Con trưởng là Ngô Ngọc (1451 - 1519) ở lại Vọng Nguyệt tu chí học hành; con thứ là Ngô Định tìm vào Diễn Châu (Nghệ An) lập nghiệp và cũng học hành chăm chỉ.

Họ Ngô chính thức phát về đường khoa bảng từ đời cụ Ngô Ngọc. Khoa thi Đinh Mùi niên hiệu Hồng Đức XVIII (1487), cụ Ngô Ngọc đỗ đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp); con thứ hai của cụ Ngô Ngọc là Ngô Nhân Hải (chưa rõ năm sinh, năm mất) đỗ đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) khoa thi Mậu Thìn (1508); cháu đích tôn cụ Ngô Ngọc là Ngô Nhân Trừng (1539 - 1593) đỗ đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) khoa thi Canh Thìn (1580); con trai trưởng của cụ Ngô Nhân Trừng là Ngô Nhân Triệt (chưa rõ năm sinh, năm mất) đỗ đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa thi Đinh Mùi (1607); con trai thứ của cụ Ngô Nhân Triệt là Ngô Nhân Tuấn (1595 - chưa rõ năm mất) đỗ đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa thi Canh Thìn (1640).

Nhánh thứ hai là cụ Ngô Định di cư vào Diễn Châu (Nghệ An) có 5 đời với 5 người đỗ tiến sĩ. Như vậy tính cả hai nhánh thì họ Ngô lệnh tộc có 10 người đỗ tiến sĩ. Họ Ngô lệnh tộc Bắc Ninh và Nghệ An vẫn giữ mối thâm tình máu mủ ruột rà. Trong Nghệ An, họ Ngô có nhà thờ tổ như ở Vọng Nguyệt và cũng được công nhận di tích cấp quốc gia.

Tiếp câu chuyện về cụ tổ bà Chu Thị Bột (tức bà Thí Thóc, cách gọi thương mến của dân làng về người phụ nữ con nhà quan tốt bụng đã phát thóc cứu trợ người nghèo), vì ông chồng Ngô Nguyên biệt tích nên khi bà mất, con cháu họ Ngô lấy ngày giỗ tổ vào ngày 17 tháng Giêng hằng năm. Hiện mộ cụ tổ bà vẫn ở đầu làng, được cháu con và dân làng kính cẩn quanh năm hương khói.

Rạng danh dòng họ

Nối dài truyền thống, họ Ngô lệnh tộc hôm nay vẫn là dòng họ hiếu học tiêu biểu của tỉnh Bắc Ninh. Theo nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử Nghiêm Đình Thường (Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh), từ lâu Vọng Nguyệt đã được ngợi ca là “làng đại học” ven sông Cầu, trong đó đóng góp nhiều nhất vẫn là dòng họ Ngô lệnh tộc. Vọng Nguyệt có 11 họ, trong đó có 3 họ Ngô nhưng dòng Ngô lệnh tộc vẫn chiếm đa số, số suất đinh họ này hơn 1 nghìn người, tương đương nhánh họ Ngô thứ hai ở Diễn Châu.

Trải qua gần 600 năm từ khi cụ tổ Ngô Nguyên ẩn cư ở Vọng Nguyệt, họ Ngô đã trở nên đông đúc và tỏa đi khắp muôn nơi. Lịch sử họ Ngô lệnh tộc trải nhiều thăng trầm nhưng truyền thống hiếu học vẫn được duy trì, như mạch nguồn trong trẻo chảy mãi cùng thời gian. Đây là niềm tự hào lớn lao của những thành viên trong dòng họ dù đang ở Vọng Nguyệt hay sinh sống nơi xa.

Đầu những năm 1990, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Quý Ty (một cán bộ quân đội), đời thứ 16 của dòng họ đã quy tụ những người có tiếng nói trong họ ủng hộ xây dựng phong trào gia đình hiếu học và dòng họ khuyến học, với nhiều quy định chuẩn mực khuyến khích con cháu họ Ngô lệnh tộc vươn lên trên con đường học vấn. Họ Ngô lệnh tộc chọn ngày giỗ cụ tổ bà (17 tháng Giêng hằng năm) tôn vinh, khen thưởng những tấm gương học tập. Phần thưởng là những hiện vật như sách, vở có đóng dấu họ Ngô lệnh tộc như lời nhắc nhớ niềm tự hào về truyền thống hiếu học của dòng họ.

Chủ tịch Hội đồng họ Ngô lệnh tộc - ông Ngô Văn Toán cho biết, thời hiện đại, ông Ngô Văn Sắc là người đầu tiên đỗ đại học (năm 1960). Đến nay, gần như gia đình nào cũng có một hoặc nhiều người đỗ đạt, có những gia đình tất cả các con có trình độ đại học trở lên. Thống kê sơ bộ, họ Ngô lệnh tộc ở Vọng Nguyệt có hơn 300 người có trình độ từ đại học trở lên, nhiều người là phó giáo sư, tiến sĩ, nhiều học sinh đoạt giải quốc gia, Olympic khu vực và quốc tế… “Nếu như Vọng Nguyệt là làng đại học bên sông Cầu thì họ Ngô lệnh tộc chính là dòng họ đại học bên sông Cầu”- ông Ngô Văn Toán nói.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, truyền thống quý báu của họ Ngô lệnh tộc làng Vọng Nguyệt tiếp tục được trao truyền, là điểm tựa tinh thần để những người trẻ họ Ngô nuôi dưỡng khát vọng vươn lên trên con đường học vấn, nối tiếp niềm tự hào của dòng họ và quê hương đất nước.

Thanh Tú