Dấu ấn khoa bảng

Theo các tư liệu lịch sử, Kim Đôi xưa có tên là Vạn Đình, thuộc tổng Đạo Chân, huyện Võ Giàng, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc, là vùng địa linh nhân kiệt. Nơi đây có nhiều người đỗ đạt cao, đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong triều đình phong kiến.

Truyền thống khoa bảng vẻ vang của Kim Đôi được lưu truyền qua nhiều thế hệ và ghi dấu trong sử sách bằng câu ca nổi tiếng trong cuốn “Phong thổ Kinh Bắc” thời Lê: “Kim Đôi nhiều cuộc hiển vinh/ Hai mươi lăm vị khoa danh rỡ ràng”.

Chi hội khuyến học tổ dân phố Kim Đôi, dòng họ Nguyễn giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ tại Văn bia tiến sĩ của họ Nguyễn.

Trong lịch sử gần 850 năm của nền khoa cử Nho học Việt Nam, Kim Đôi có 25 vị tiến sĩ được ghi danh bảng vàng. Điều đặc biệt là tất cả các vị tiến sĩ này đều xuất thân từ hai dòng họ lớn là Nguyễn và Phạm. Trong đó, riêng dòng họ Nguyễn có tới 18 vị đại khoa, trở thành một trong những dòng họ khoa bảng tiêu biểu và hiếm có trong lịch sử Việt Nam.

Cụ Nguyễn Kim Ngân (sinh năm 1939), hậu duệ dòng họ Nguyễn cho biết: “Theo gia phả của dòng họ, vào thế kỷ XV, cụ tổ Nguyễn Lung đến vùng đất ven sông Cầu lập nghiệp. Trong một lần đi buôn, cụ gặp bà Hoàng Thị Hay rồi nên duyên vợ chồng. Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, hai cụ luôn đề cao việc học, dốc lòng nuôi dạy con cái.

Không phụ lòng cha mẹ, từ năm 1466 đến năm 1475, cả 5 người con trai của hai cụ là: Nguyễn Nhân Bỉ, Nguyễn Nhân Thiếp, Nguyễn Nhân Bồng, Nguyễn Nhân Dự và Nguyễn Nhân Đạc lần lượt đỗ tiến sĩ khi còn rất trẻ, trẻ nhất là 15 tuổi và lớn nhất là 19 tuổi”.

Việc 5 anh em ruột cùng đỗ tiến sĩ, cùng làm quan trong một triều đại là hiếm thấy trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Trước thành tích xuất chúng ấy, vua Lê Thánh Tông đã ban tặng tám chữ vàng: “Kim Đôi gia thế, chu tử mãn triều”, nghĩa là “Dòng họ Kim Đôi áo đỏ áo tía đầy triều”.

Từ đó, danh tiếng của làng Kim Đôi vang xa khắp cả nước, trở thành biểu tượng cho truyền thống hiếu học và khoa bảng của vùng đất Kinh Bắc. Trong các triều đại phong kiến tiếp theo, dòng họ có thêm 13 người đỗ tiến sĩ.

Cùng với họ Nguyễn, dòng họ Phạm cũng góp phần làm nên danh tiếng cho làng khoa bảng với 7 vị tiến sĩ. Thủy tổ của họ Phạm tại Kim Đôi là Tiến sĩ, Thượng thư Bộ Lễ Phạm Thiệu thời nhà Mạc.

Sau chuyến đi sứ Trung Quốc trở về, ông được Trung Khánh Bá Nguyễn Củng Thuận gả con gái út là bà Từ Giáo. Từ đó, dòng họ Phạm định cư tại Kim Đôi và phát triển rạng rỡ. Đặc biệt, trong số 7 vị tiến sĩ của dòng họ có tới 3 người giữ chức Thượng thư, vị trí quan trọng trong triều đình phong kiến.

Gìn giữ truyền thống

Không chỉ nổi tiếng bởi truyền thống khoa bảng, Kim Đôi còn được biết đến là vùng đất giàu truyền thống hiếu học, coi trọng đạo lý tôn sư trọng đạo. Truyền thống ấy được vun đắp từ những việc làm ý nghĩa của các bậc tiền nhân. Sau khi cáo quan về quê, Tiến sĩ Nguyễn Củng Thuận đã hiến ruộng đất, ao hồ để lập quỹ khuyến học cho dòng tộc.

Tiếp đó, cháu nội của cụ là Tiến sĩ Nguyễn Năng Nhượng cũng dành toàn bộ tài sản của mình cho quỹ khuyến học sau khi rời chốn quan trường. Truyền thống hiếu học còn biểu hiện ở sự tôn sư trọng đạo. Làng có lệ “tết thầy” vào mùng 5/5, rằm tháng 8 và mùng 10/10 âm lịch.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, truyền thống ấy vẫn được các thế hệ gìn giữ và phát huy bằng nhiều hình thức thiết thực. Ông Nguyễn Nam Hùng, Chi hội phó Chi hội Khuyến học tổ dân phố cho biết: “Hằng năm, Chi hội Khuyến học đều tổ chức các hoạt động ôn lại truyền thống khoa bảng, khen thưởng học sinh, sinh viên tiêu biểu. Qua đó giúp các em hiểu hơn về lịch sử quê hương, góp phần khơi dậy niềm tự hào, truyền cảm hứng, hun đúc ý chí vươn lên cho thế hệ trẻ”.

Lớn lên trong môi trường giàu truyền thống hiếu học, nhiều học sinh Kim Đôi đã biến niềm tự hào quê hương thành động lực vươn lên. Em Nguyễn Thị Ngọc My, học sinh Trường Trung học cơ sở Kim Chân chia sẻ: “Truyền thống khoa bảng và những câu chuyện về các thế hệ đi trước giúp em nhận thức rõ giá trị của tri thức. Từ đó em luôn nỗ lực học tập, rèn luyện để xứng đáng với truyền thống của quê hương. Suốt 9 năm học em đều đạt danh hiệu học sinh giỏi”.

Hiện nay, công tác khuyến học, khuyến tài tiếp tục được các dòng họ và địa phương quan tâm duy trì. Nhiều dòng họ đã xây dựng quỹ khuyến học riêng, tạo nguồn động viên, hỗ trợ con em trong học tập.

Ông Nguyễn Sỹ Chinh, Trưởng Ban Khuyến học dòng họ Nguyễn cho biết: “Quỹ khuyến học của dòng họ luôn duy trì từ 40 đến 50 triệu đồng. Hằng năm, vào ngày mùng 3 Tết Nguyên đán tổ chức trao thưởng cho học sinh giỏi, học sinh đỗ đại học, học sinh vượt khó học tốt. Định kỳ 5 năm một lần, vào dịp giỗ Tổ ngày 28 tháng Hai âm lịch, dòng họ tổ chức vinh danh các tiến sĩ, thạc sĩ và những cá nhân có thành tích xuất sắc trong học tập, nghiên cứu”.

Nhờ sự quan tâm của gia đình, dòng họ và cộng đồng, truyền thống hiếu học của Kim Đôi tiếp tục được phát huy trong thời đại mới. Chỉ tính từ năm 2013 đến nay, riêng dòng họ Nguyễn đã có thêm 9 tiến sĩ và 50 thạc sĩ. Nhiều người hiện đang công tác tại các trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp lớn trên cả nước.

Từ những vị tiến sĩ làm rạng danh quê hương trong lịch sử đến những thế hệ học sinh, sinh viên không ngừng nỗ lực vươn lên hôm nay, truyền thống hiếu học của Kim Đôi được gìn giữ và bồi đắp qua từng thế hệ.

Vẻ đẹp Bắc Ninh trong những khuôn hình điện ảnh

BẮC NINH - Sở hữu kho tàng di sản phong phú cùng không gian văn hóa cổ kính, đậm bản sắc, Bắc Ninh ngày càng thu hút nhiều nhà làm phim tìm đến. Từ những bộ phim đã thành danh đến các dự án đang được ấp ủ, Bắc Ninh đang từng bước khẳng định vị thế của vùng đất giàu tiềm năng điện ảnh.

Độc đáo con đường đá xanh

BẮC NINH - Làng Giầu là tên nôm, còn tên chữ là Phù Lưu ở đất Đông Ngàn xưa, nay thuộc phường Từ Sơn (Bắc Ninh). Từ lâu, ngôi làng này đã vang danh khắp cả nước bởi sự trù phú, văn minh và giàu bản sắc. Người Phù Lưu còn tự hào về con đường lát đá xanh của làng mình và ví như một "dòng sông xanh" uốn quanh chở đầy ký ức, gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Gìn giữ hồn quê Kinh Bắc

BẮC NINH - Mỗi ngôi làng đều có những câu chuyện về lịch sử hình thành vùng đất, về tên làng, phong tục, lễ hội, nghề truyền thống và nếp sống cộng đồng được vun đắp, trao truyền từ đời này sang đời khác.