Phát huy vai trò của cộng đồng dân cư bản địa trong phát triển du lịch văn hóa tâm linh là yêu cầu mang tính chiến lược nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững, hài hòa giữa bảo tồn di sản và khai thác du lịch.

Bắc Ninh - Kinh Bắc từ lâu đã được biết đến là vùng địa linh nhân kiệt, cái nôi của văn minh Lạc Việt gắn với truyền thuyết Thủy tổ Kinh Dương Vương, là nơi phát tích của Vương triều Lý - triều đại đặt nền móng cho nền văn minh Đại Việt rực rỡ. Bắc Ninh còn giữ vị trí “phên giậu” trọng yếu phía Bắc kinh thành Thăng Long - Hà Nội nghìn năm văn hiến.

Người dân địa phương chào mừng các du khách quốc tế về thăm đền Đô. Ảnh: Thuận Thảo.

Sau sáp nhập, Bắc Ninh trở thành vùng đất hội tụ và kết tinh nhiều giá trị di sản văn hóa đặc sắc với gần 1.400 lễ hội truyền thống; 1.455 di tích lịch sử, văn hóa được xếp hạng các cấp, trong đó có 1 di sản văn hóa thế giới, 12 di tích và cụm di tích quốc gia đặc biệt, 25 bảo vật, nhóm bảo vật quốc gia và 33 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cùng với đó là hàng trăm làng nghề truyền thống và các loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu như dân ca quan họ, ca trù, hát then, chầu văn, chèo, sli, lượn… tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc, góp phần khẳng định vị thế Bắc Ninh là một trong những trung tâm văn hóa tiêu biểu của cả nước.

Kho tàng di sản văn hóa phong phú và giàu bản sắc ấy không chỉ tạo nên sức hấp dẫn riêng cho Bắc Ninh mà còn trở thành nền tảng quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa tâm linh, thu hút ngày càng đông du khách trong và ngoài nước.

Năm 2025, Bắc Ninh đón khoảng 6,3 triệu lượt khách du lịch, trong đó du lịch tâm linh gắn với các di sản văn hóa chiếm khoảng 75% tổng lượng khách, cho thấy sức hấp dẫn nổi bật của loại hình du lịch này.

Trong cấu trúc phát triển loại hình du lịch văn hóa tâm linh, cộng đồng địa phương giữ vai trò trung tâm. Cộng đồng vừa là chủ thể trực tiếp bảo vệ, trông coi và giữ gìn di tích lịch sử vừa xây dựng và tổ chức các hoạt động nhằm phục vụ nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, đồng thời cung cấp các dịch vụ trải nghiệm du lịch như: Hướng dẫn viên, trông giữ xe, lưu trú, ẩm thực, kinh doanh đặc sản, bán đồ lễ, đồ lưu niệm, sản phẩm làng nghề cho du khách... Qua đây tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người dân địa phương, giúp đa dạng hóa các sản phẩm và dịch vụ du lịch.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh xuất hiện nhiều điểm du lịch có sự tham gia tích cực của cộng đồng như Tây Yên Tử, chùa Phật Tích, chùa Vĩnh Nghiêm... Một dẫn chứng điển hình là tại đền Đô - di tích quốc gia đặc biệt thờ các vị vua triều Lý, cộng đồng tham gia trực tiếp vào công tác đón tiếp, hướng dẫn nghi thức hành lễ, thuyết minh giới thiệu lịch sử, giá trị văn hóa của khu di tích.

Chính quyền địa phương đã quan tâm quy hoạch, xây dựng các khu dịch vụ, tạo điều kiện để người dân được giới thiệu và kinh doanh những đặc sản truyền thống như bánh phu thê cùng các sản phẩm lưu niệm du lịch, giúp nâng cao giá trị và sức hấp dẫn của điểm đến... Bên cạnh đó, người dân cũng linh hoạt đầu tư xây dựng một số điểm du lịch lưu trú, nổi bật là khu sinh thái Thu Thủy phục vụ ẩm thực, điểm check-in và các hoạt động lưu trú thu hút khách tham quan.

Mặc dù vậy, vai trò của cộng đồng trong phát triển du lịch văn hóa tâm linh trên địa bàn tỉnh còn những hạn chế. Nhìn chung, sự tham gia của cộng đồng chủ yếu mang tính tự phát, chưa chuyên nghiệp, thiếu định hướng tổng thể. Ở nhiều địa phương, cộng đồng chủ yếu tham gia ở khâu thực hiện hoặc cung cấp dịch vụ, chưa được tham gia đầy đủ vào quá trình quy hoạch, quản lý, giám sát hoạt động du lịch văn hóa tâm linh.

Phần lớn người dân sinh sống quanh khu vực di tích, lễ hội và gắn bó mật thiết với không gian di sản chưa có sự nhận thức đầy đủ về giá trị kinh tế - xã hội của hoạt động du lịch cũng như vai trò, trách nhiệm của mình trong hoạt động này.

Người dân khi tham gia vào du lịch hầu hết đều dựa trên kinh nghiệm cá nhân, chưa được đào tạo bài bản về kiến thức du lịch, kỹ năng giao tiếp, phục vụ khách hay việc bảo vệ môi trường, giữ gìn di sản. Do đó, sản phẩm dịch vụ của cộng đồng chưa khai thác được chiều sâu giá trị văn hóa, thiếu tính kết nối với các đơn vị lữ hành nên hiệu quả chưa cao.

Mặt khác, lợi ích từ du lịch văn hóa tâm linh chưa được phân phối một cách hài hòa, phần lớn người dân hưởng gián tiếp hoặc ở mức thấp nên làm giảm động lực tham gia của cộng đồng.

Thực tiễn trên đặt ra yêu cầu cần có giải pháp phù hợp nhằm nâng cao nhận thức, năng lực và vị thế của cộng đồng, từ đó phát huy hiệu quả vai trò của họ trong phát triển du lịch văn hóa tâm linh theo hướng bền vững.

Trước hết cần đẩy mạnh tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức trong cộng đồng về ý nghĩa của phát triển du lịch văn hóa tâm linh. Làm rõ mối quan hệ giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch, lợi ích lâu dài mà du lịch mang lại cho cộng đồng.

Song song với công tác tuyên truyền cần chú trọng xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý với những cơ chế chính sách ưu đãi, hỗ trợ nhằm khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia kinh doanh dịch vụ du lịch văn hóa tâm linh.

Quan tâm phát triển các sản phẩm độc đáo gắn với di sản văn hóa, làng nghề truyền thống và lễ hội địa phương. Bắc Ninh có thể xây dựng các bộ tiêu chí sản phẩm OCOP du lịch văn hóa - cộng đồng; đầu tư hạ tầng phục vụ khách du lịch như giao thông kết nối vùng, hệ thống biển chỉ dẫn, wifi miễn phí tại các điểm thu hút khách, cơ sở vật chất thân thiện với cộng đồng cũng như dịch vụ y tế, an ninh - an toàn.

Chính quyền địa phương cần hỗ trợ cơ chế bảo tồn di tích, xây dựng các thiết chế văn hóa truyền thống (nhà trưng bày, không gian biểu diễn) nhằm tạo điều kiện cho hoạt động văn hóa - nghệ thuật trong cộng đồng dân cư tiếp tục phát triển và đồng hành với du lịch.

Ngoài ra, tăng cường liên kết, hợp tác giữa các ngành (văn hóa, giáo dục, thương mại, nông nghiệp) và hỗ trợ cộng đồng trong phát triển sản phẩm, kết nối tuyến điểm, triển khai chiến dịch xúc tiến quảng bá giới thiệu hình ảnh điểm đến...

Phát triển văn hóa tâm linh gắn với cộng đồng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển bền vững và điều kiện thực tiễn của tỉnh Bắc Ninh. Khi cộng đồng trực tiếp tham gia vào các hoạt động du lịch, khi mỗi người dân bản địa trở thành một "đại sứ văn hóa" của địa phương thì du lịch văn hóa tâm linh của Bắc Ninh sẽ có bước phát triển đột phá mới và bền vững hơn.

Khai hội Vật cầu nước làng Vân 2026: Độc đáo di sản vùng Kinh Bắc

BẮC NINH - Hàng nghìn người dân và du khách muôn phương đã về dự lễ hội Vật cầu nước làng Vân năm 2026 tại Đền Vân, tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà. Đây là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian vùng Kinh Bắc.

Đặc sắc lễ hội bơi chải An Châu - Tôn vinh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

BẮC NINH - Sáng 26/5, xã Sơn Động khai mạc Lễ hội Bơi chải An Châu năm 2026 - Tôn vinh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc vùng sơn cước. 

Di sản Yên Tử được đầu tư bài bản, có chọn lọc, phát huy giá trị đặc sắc

Quảng Ninh sẽ phối hợp với địa phương và cơ quan liên quan triển khai các cam kết với UNESCO, trong đó tập trung đầu tư bài bản, có chọn lọc, góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị đặc sắc của di sản.