Văn hóa - nguồn lực mềm trong cấu trúc phát triển mới

Đối với Bắc Ninh - vùng đất nghìn năm văn hiến, câu hỏi này mang ý nghĩa đặc biệt. Bắc Ninh hiện đứng thứ 30/34 tỉnh, thành phố về diện tích tự nhiên nhưng lại thuộc nhóm địa phương dẫn đầu cả nước về thu hút đầu tư và phát triển công nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử - công nghệ cao. Mật độ công nghiệp hóa cao, tốc độ đô thị hóa nhanh và dân số cơ học tăng mạnh đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc không gian và đời sống xã hội.

Du khách quốc tế trải nghiệm in tranh tại Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành). Ảnh tư liệu.

Chính trong bối cảnh ấy, văn hóa không chỉ là niềm tự hào truyền thống mà trở thành yếu tố giữ ổn định cấu trúc cộng đồng và bảo đảm tính bền vững của quá trình phát triển. Nếu không có một nền tảng văn hóa đủ vững, quá trình hiện đại hóa có thể tạo ra những "đứt gãy" trong giữ gìn bản sắc văn hóa và môi trường xã hội.

Với gần 1.500 di tích được xếp hạng, 8 di sản được UNESCO ghi danh và gần 1.400 lễ hội, Bắc Ninh sở hữu hệ thống di sản dày đặc hiếm thấy. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt, không phải địa phương nào cũng có được.

Đặc biệt, ngày 11/7/2025, UNESCO chính thức công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của không gian Phật giáo Trúc Lâm mà còn mở ra cấu trúc liên kết di sản liên vùng. Trong chỉnh thể ấy, hệ thống chùa Phật Tích, chùa Dâu, chùa Bổ Đà... của Bắc Ninh được đặt trong mạch nguồn chung, tạo điều kiện để tỉnh tham gia sâu hơn vào chiến lược phát triển du lịch văn hóa - tâm linh ở tầm khu vực.

Quan họ - bản sắc của văn hóa Kinh Bắc

Trong toàn bộ cấu trúc di sản Bắc Ninh, dân ca quan họ giữ vị trí trung tâm. Quan họ không chỉ là nghệ thuật hát đối đáp mà là hệ giá trị văn hóa đặc trưng của cộng đồng người dân vùng Kinh Bắc, nơi lời ca gắn với ứng xử, đạo lý và tinh thần cộng đồng.

Việc bảo tồn 44 làng quan họ gốc, duy trì hàng trăm câu lạc bộ, triển khai truyền dạy trong trường học và tôn vinh nghệ nhân là những yếu tố quan trọng để bảo đảm sự tiếp nối. Tuy nhiên, trong bối cảnh Nghị quyết số 80 đặt mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030 và nâng cao chỉ số sức mạnh mềm quốc gia, dân ca quan họ cần được đặt trong một cấu trúc rộng lớn hơn.

Khi quan họ được tổ chức thành sản phẩm biểu diễn chuyên nghiệp, gắn với tour du lịch trải nghiệm, được lan tỏa qua nền tảng số và truyền thông đa phương tiện, di sản văn hóa đặc sắc ấy không chỉ được bảo tồn mà còn tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị kinh tế văn hóa. Sự phát triển chuyển dịch theo hướng này không làm mất đi tính nguyên gốc, ngược lại nếu được tổ chức bài bản sẽ tạo điều kiện để quan họ "sống" trong môi trường hiện đại, có sức lan tỏa rộng và tạo sinh kế bền vững cho nghệ nhân...

Quan họ vì vậy không chỉ là biểu tượng văn hóa mà là nguồn lực giúp Bắc Ninh định vị hình ảnh.

Tranh Đông Hồ và bài toán kinh tế di sản

Việc UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp cuối năm 2025 đặt ra yêu cầu kép: Bảo tồn kỹ thuật truyền thống và tái cấu trúc mô hình phát triển làng nghề trong bối cảnh kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế sâu rộng.

Di sản nếu chỉ được lưu giữ trong không gian trưng bày sẽ dần mất sức sống; nếu thương mại hóa thiếu kiểm soát, giá trị nguyên gốc sẽ suy giảm. Nghị quyết số 80 đặt ra yêu cầu về sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Điều đó đòi hỏi Bắc Ninh cần tập trung cao xây dựng thương hiệu cho sản phẩm làng nghề, chuẩn hóa quy trình, khuyến khích sáng tạo thiết kế mới dựa trên nền tảng truyền thống và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá. Khi làng nghề tham gia được vào chuỗi giá trị du lịch và công nghiệp sáng tạo, kinh tế di sản mới thực sự hình thành và phát triển bền vững.

Lễ hội và không gian văn hóa thúc đẩy dịch vụ du lịch

Hệ thống gần 1.400 lễ hội của tỉnh là biểu hiện sinh động của đời sống văn hóa cộng đồng. Hội Lim, hội chùa Dâu, hội chùa Bổ Đà, hội hát Sloonghao và phiên chợ vùng cao Tân Sơn, lễ hội bơi chải An Châu … không chỉ là sự kiện tín ngưỡng mà là không gian thực hành văn hóa, nơi bản sắc được tái khẳng định qua từng mùa lễ hội.

Trong điều kiện phát triển du lịch, lễ hội có nguy cơ bị thương mại hóa hoặc sân khấu hóa nếu thiếu định hướng quản lý phù hợp. Nghị quyết số 80 nhấn mạnh yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và phát huy giá trị nhân văn của lễ hội truyền thống. Thực tế này đặt ra cho cấp ủy, chính quyền các cấp nhiệm vụ: Khi chỉ đạo, triển khai tổ chức lễ hội phải theo hướng văn minh, tiết kiệm, bảo đảm tính nguyên gốc của nghi lễ, thiết kế sản phẩm trải nghiệm phù hợp đối với du khách.

Trong cấu trúc du lịch liên vùng hình thành sau khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh, Bắc Ninh có điều kiện tham gia sâu hơn nếu sản phẩm văn hóa được tổ chức đồng bộ và chuyên nghiệp.

Từ bảo tồn sang thực hiện chiến lược phát triển dựa trên bản sắc

Nghị quyết số 80 định hướng đến năm 2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trở thành trụ cột của phát triển bền vững, đóng góp khoảng 9% GDP và nâng cao vị thế quốc gia. Đối với Bắc Ninh, điều này không chỉ là mục tiêu kinh tế mà là lựa chọn chiến lược.

Với diện tích không lớn, mật độ dân cư cao và công nghiệp hóa nhanh, lợi thế cạnh tranh dài hạn của Bắc Ninh không chỉ nằm ở hạ tầng hay thu hút đầu tư mà còn ở bản sắc văn hóa. Văn hóa nếu được tổ chức thành nguồn lực, từ quan họ, làng nghề, lễ hội đến không gian di tích sẽ trở thành nền tảng góp phần giữ ổn định xã hội, nâng cao chất lượng sống và tăng sức hấp dẫn của địa phương.

Phát triển văn hóa Kinh Bắc vì vậy không phải là quay về quá khứ mà là bước đi chiến lược để bảo đảm tính bền vững của tương lai. Khi bản sắc được đặt đúng vị trí trong cấu trúc phát triển, di sản trở thành yếu tố nâng cao năng lực cạnh tranh và văn hóa trở thành sức mạnh mềm của địa phương, Bắc Ninh hoàn toàn có cơ sở để định vị hình ảnh một trung tâm văn hóa đặc sắc của vùng đồng bằng sông Hồng trong tiến trình hội nhập.

Hội thảo khoa học bức tranh kinh tế - chính sách Việt Nam năm 2026; cơ hội, thách thức và giải pháp đối với doanh nghiệp tỉnh Bắc Ninh

BẮC NINH - Ngày 23/12, tại phường Bắc Giang, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ngô Tân Phượng dự, phát biểu chỉ đạo hội thảo khoa học “Bức tranh kinh tế - chính sách Việt Nam năm 2026; cơ hội, thách thức và giải pháp đối với doanh nghiệp tỉnh Bắc Ninh”. Hội thảo do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh phối hợp Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh tổ chức.

Phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

BẮC NINH -  Sau hợp nhất, Bắc Ninh mở rộng địa giới hành chính, quy mô dân số và diện tích tăng, trong đó có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại khu vực miền núi. 

Bắc Ninh: Nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực và hội nhập

BẮC NINH - Giáo dục và đào tạo luôn được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của toàn dân. Mới đây, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện lĩnh vực này, bảo đảm hài hòa giữa giáo dục đại trà và giáo dục mũi nhọn, giữa phát triển toàn diện và chuyên sâu.