Theo giới nghiên cứu, quan họ là một "nghề chơi" có hệ thống thiết chế văn hóa tương đối hoàn chỉnh, bao gồm tổ chức, cơ sở vật chất và phương thức sinh hoạt. Bên cạnh các không gian diễn xướng chung của làng xã như đình, đền, chùa, bến nước, triền đê, sườn đồi… mỗi "bọn quan họ" (cách gọi dân gian, chỉ nhóm, tốp) xưa đều có một nhà chứa riêng. Chẳng hạn như ở làng Diềm (tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc) trước kia có 10 bọn quan họ (5 bọn quan họ nam, 5 bọn quan họ nữ) thì có 10 nhà chứa quan họ. Nhà chứa phải là ngôi nhà rộng rãi, thoáng mát, có thể chứa được nhiều thành viên.

Nhà chứa quan họ tổ dân phố Viêm Xá (phường Kinh Bắc).

Nếu không có nhà chứa cố định, các thành viên trong bọn quan họ thay phiên nhau lấy nhà mình để làm chức năng như nhà chứa quan họ hoặc tổ chức các hoạt động giao lưu, tiếp đón quan họ bạn, luyện tập ngay ở nhà của ông trùm, bà trùm quan họ. Chính vì vậy, hiểu đúng theo nghĩa nguyên thủy, "nhà chứa quan họ" là nơi hội họp, luyện tập, truyền dạy quan họ cho lớp đàn em, đồng thời là nơi đón tiếp quan họ bạn, mời cơm quan họ và tổ chức hát canh trong các dịp lễ hội của làng...

Trong bối cảnh hiện đại, sức sống của di sản văn hóa quan họ được thể hiện đa dạng với nhiều hình thức diễn xướng, nhiều không gian tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, Nhà chứa quan họ vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong việc gìn giữ lề lối, phong cách quan họ cổ mẫu mực, là nơi các liền anh, liền chị có thể "ca cho tàn canh mãn võ, cho tàn đêm rạng ngày". Nhận thức rõ vai trò đặc biệt của nhà chứa trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa quan họ, những năm qua, tỉnh Bắc Ninh quan tâm đầu tư phục dựng thiết chế Nhà chứa quan họ theo lối kiến trúc truyền thống. Đến nay, toàn tỉnh có 11 công trình nhà chứa quan họ được hoàn thiện và đưa vào sử dụng tại một số làng quan họ gốc với tổng mức đầu tư gần 80 tỷ đồng.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Thoa, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ thôn Lũng Giang (xã Tiên Du) chia sẻ: Trước đây, khi chưa được đầu tư xây dựng nhà chứa, chúng tôi phải sinh hoạt nhờ trường mầm non, kho hợp tác xã hoặc nhà văn hóa thôn. Mỗi dịp lễ hội, việc tổ chức hát canh cũng rất bất tiện. Từ khi có nhà chứa khang trang, đúng với không gian sinh hoạt quan họ truyền thống, các hoạt động truyền dạy, giao lưu, đón tiếp quan họ bạn được tổ chức thường xuyên, thuận lợi và bài bản hơn”.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch khuyến nghị các địa phương tiếp tục đầu tư hoàn thiện trang thiết bị, bổ sung tư liệu, đồ dùng, vật dụng trang trí truyền thống để mỗi nhà chứa quan họ không chỉ là nơi sinh hoạt thực hành di sản mà còn như một "bảo tàng mini" phản ánh sinh động đời sống văn hóa của người quan họ xưa và nay.

Hành trình trao truyền Di sản văn hóa Quan họ

BẮC NINH - Nghề chơi quan họ trên đất Kinh Bắc - Bắc Ninh đã trở thành lẽ sống của nhiều thế hệ nghệ nhân, liền anh, liền chị. Những nghệ nhân gạo cội nơi đây không chỉ say mê "chơi cho tàn canh mãn võ, cho tàn đêm rạng ngày" mà còn tâm huyết, mải miết trao truyền để di sản ngày một thêm nở cành xanh ngọn...

Dọc miền quan họ