Trưa 30/4/1975

Bạn tôi hát:

“Sài Gòn ơi, ta đã về đây”

Mặt anh lung linh nắng

Chúng tôi không ngờ, từ một hẻm sâu,

kẻ thù đang rình bắn

Anh ngã xuống buổi trưa ngày 30 tháng Tư

Ngay lúc ấy cờ ta bay trên Dinh Độc Lập

Cờ lượn nhấp nhô qua những phố phường

Bao người không quen nhau

Bỗng khoác tay hát giữa lòng đường

Thành phố trào lên như biển.

Năm tháng trôi qua những tờ lịch treo tường

Nhưng ánh mắt bạn tôi khi đó

Cứ lặng gửi bao điều thăm thẳm nữa

Trong mỗi ngày đời tôi.

                    Thanh Quế

Xe tăng của Lữ đoàn 203, Quân đoàn 2, lao thẳng qua cổng chính Dinh Độc Lập vào trưa 30/4/1975. Ảnh tư liệu.

Lời bình:

Nhà thơ Thanh Quế - người được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, trưởng thành trong lớp nhà thơ kháng chiến chống Mỹ, cùng thế hệ với Nguyễn Khoa Điềm, Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Nguyễn Đức Mậu… Ông không chỉ làm thơ mà còn viết văn, vì thế tứ thơ của ông thường được triển khai có tình huống, có thân phận và thăm thẳm những yêu thương, tình nghĩa, nhất là tình đồng đội.

Đại thắng mùa Xuân năm 1975, đặc biệt ngày 30/4 đã trở thành nguồn cảm hứng lớn lao của rất nhiều nhà thơ, nhà văn. Đó là những cảm xúc hào hùng ngợi ca năm cánh quân như năm cánh sao vàng tiến vào giải phóng Sài Gòn. Nhà thơ Tố Hữu đã không kìm nén được sự phấn chấn của mình khi viết: “Ôi buổi trưa nay tuyệt trần nắng đẹp/ Bác Hồ ơi tin chiến thắng về ta/ Chúng con đến xanh ngời ánh thép/ Thành phố tên Người rực rỡ cờ hoa”. Nhà thơ Hữu Thỉnh - một chiến sĩ xe tăng đã chớp được giây phút “Bữa cơm chiều trong dinh Độc Lập” với bao cảnh huống tâm trạng: "Kìa gắp đi anh, ai nấy giục/ Có gắp chi đâu, mải ngắm trời/ Tự do xanh quá, mênh mông quá/ Vượt mấy ngàn bom mới tới nơi"...

Riêng Thanh Quế chọn một góc độ riêng, cận cảnh ống kính tâm hồn riêng của mình với một tình huống đặc biệt trong một thời điểm đặc biệt, tạo nên một nốt trầm sâu thẳm trong bản giao hưởng dạt dào của ngày 30/4. Đó là bài thơ “Trưa 30/4/1975” khi ông cùng đội hình tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh với tư cách là một phóng viên chiến trường.

Mở đầu bài thơ là hình ảnh người lính, bạn của nhà thơ: “Bạn tôi hát: “Sài Gòn ơi, ta đã về đây/ Mặt anh lung linh nắng”. Lung linh nắng, lấp lánh nắng - đó là muôn triệu sợi nắng ngọt và sóng sánh như mật ong sàng qua mắt lá những hàng cây cổ thụ của trưa nắng Sài Gòn.

Một lung linh nắng đó cũng là một chấp chới ở cái thời khắc “Trưa ngày 30/4” khi hòa bình chỉ còn gang tấc thì “Chúng tôi không ngờ, từ một hẻm sâu, kẻ thù đang rình bắn/ Anh ngã xuống buổi trưa ngày 30 tháng Tư”. Hai phân cảnh đối lập tương phản nhau: Người chiến sĩ giải phóng với tư thế đàng hoàng của người chiến thắng hát vang bài ca giải phóng Sài Gòn trong niềm vui, niềm hạnh phúc bất tận thì kẻ thù lại bắn lén từ một hẻm sâu - thật đáng khinh bỉ!

Và cũng thật xúc động biết bao cái phút giây ấy, khoảnh khắc bi hùng ấy, là lúc: “Ngay lúc ấy cờ ta bay trên Dinh Độc Lập/ Cờ lượn nhấp nhô qua những phố phường”. Người ngã xuống cho cờ bay lên, máu đào của người liệt sĩ đã tô thắm thêm sắc cờ giải phóng, càng tôn vinh sự hy sinh thầm lặng mà vô cùng oanh liệt của người chiến sĩ.

Niềm vui bất tận trong ngày giải phóng được khắc họa chỉ bằng vài nét chấm phá mà tạo ra sự cộng hưởng “Bao người không quen nhau/ Bỗng khoác tay hát giữa lòng đường/ Thành phố trào lên như biển”. Nhưng giữa biển người ấy, nhà thơ vẫn không quên một người vừa ngã xuống, không để anh chìm đi trong ào ạt sóng người, sóng cờ. Nó chỉ vùi lấp cái hành động thảm hại, điên cuồng của kẻ thù bắn lén.

Và hình ảnh ánh mắt của người đồng đội hy sinh chứa đựng cả màu xanh vòm trời tự do với bao khát vọng “Cứ lặng gửi bao điều thăm thẳm nữa” dõi theo chúng ta - những người đang sống - để viết tiếp những trang sử mới với bao trách nhiệm lớn lao.

Bài thơ không kể trực tiếp về những sự kiện hào hùng của ngày 30/4 mà kể lại một tình huống của chiến tranh đã gây bao xúc động lòng người. Và vì thế, ngày 30/4 càng có ý nghĩa lịch sử, có giá trị lay thức, lan tỏa đối với mọi người, rằng: Cái giá của chiến tranh thật nghiệt ngã và hòa bình là niềm hạnh phúc vô giá; đồng thời chúng ta không bao giờ được quên những người vắng mặt trong ngày vui đại thắng 30/4.