Tháp Chăm hơn 800 năm tuổi được trùng tu ra sao?

Chủ nhật: 13:45 ngày 29/03/2026

Dự án trùng tu tháp Dương Long dùng hàng trăm nghìn viên gạch chế tác riêng, kết hợp nhựa cây dầu rái và phương pháp "mài dán", nhằm giữ tối đa yếu tố nguyên gốc của di tích Champa.

Di tích quốc gia đặc biệt tháp Dương Long (còn gọi tháp An Chánh, Bình An hay tháp Ngà) được xây dựng vào cuối thế kỷ 12 - đầu thế kỷ 13, tọa lạc trên đồi tại xã Bình An, huyện Tây Sơn (Bình Định cũ).

Cụm tháp Dương Long được trùng tu từ tháng 12/2025.

Cụm ba tháp là một trong những công trình tiêu biểu của văn hóa Champa, thể hiện sự giao thoa giữa kiến trúc bản địa và ảnh hưởng Khmer. Sau hơn 800 năm tồn tại, công trình bị xuống cấp nghiêm trọng do tác động của chiến tranh, thời tiết và con người.

Cuối năm 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Gia Lai triển khai dự án tu bổ, tôn tạo di tích với tổng kinh phí hơn 90 tỷ đồng. Trong đó, hạng mục khai quật khảo cổ diện tích hơn 9.000 m2 chiếm trên 16 tỷ đồng. Dự án dự kiến thực hiện trong một năm.

Ông Phạm Minh Hùng, giám sát trưởng thi công, cho biết tình trạng xuống cấp buộc phải can thiệp quy mô lớn, song yêu cầu cao nhất là bảo tồn "yếu tố gốc" - nguyên tắc cốt lõi trong trùng tu di sản.

"Đây không phải là xây mới, mà là phục chế với độ chính xác cao, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn trong từng chi tiết", ông Hùng nói.

Trước khi thi công, toàn bộ cấu trúc nguyên bản của tháp được khảo sát kỹ lưỡng. Từng viên gạch, mảng tường được nghiên cứu nhằm đảm bảo mọi can thiệp không làm sai lệch giá trị lịch sử.

Khoảng 340.000 viên gạch được sản xuất riêng cho dự án, với thành phần và kết cấu mô phỏng gạch Chăm cổ, nhằm đảm bảo tương thích về màu sắc, độ bền và khả năng kết dính. Trên mỗi viên gạch đều in niên đại 2026 để phân biệt với phần nguyên gốc, tăng tính minh bạch trong bảo tồn.

Song song đó, vật liệu cũ được tận dụng tối đa. Gạch vỡ, nứt được nghiền thành bột, trộn với vôi tạo vữa, giúp duy trì sự đồng nhất về kết cấu và màu sắc giữa các phần cũ và mới.

Về kỹ thuật, phần lõi tháp được gia cố bằng vữa để tăng độ ổn định, trong khi lớp bề mặt sử dụng dầu rái - loại nhựa cây từng được người Chăm dùng làm chất kết dính. Phương pháp "mài dán" kết hợp dầu rái góp phần tái hiện kỹ thuật xây dựng cổ, vốn đến nay vẫn còn nhiều bí ẩn.

Quy trình trùng tu gồm nhiều công đoạn như chụp ảnh hiện trạng, đánh dấu vị trí xuống cấp, hạ giải từng phần, vệ sinh bề mặt, xử lý cây mọc xen trong thân tháp, thay thế gạch hư hỏng. Mỗi bước đều được thực hiện thận trọng nhằm tránh gây thêm tổn hại cho công trình.

Với các chi tiết bằng đá, việc phục hồi phức tạp hơn. Những vị trí có đủ tư liệu sẽ được phục dựng theo nguyên trạng; các vị trí thiếu căn cứ được thay bằng khối đá mới không chạm khắc, ưu tiên gia cố kết cấu thay vì tái tạo hoa văn, nhằm tránh nguy cơ "làm mới sai lệch" di tích.

Theo ông Hùng, dự án được triển khai theo nguyên tắc "đi chậm nhưng chắc", với thách thức lớn nhất là cân bằng giữa bảo tồn yếu tố nguyên gốc và đảm bảo an toàn kết cấu. "Mục tiêu không phải làm tháp mới hơn, mà giúp công trình tồn tại bền vững trong trạng thái gần nhất với nguyên bản", ông nói.

Việc trùng tu tháp Dương Long không chỉ nhằm bảo tồn một di tích kiến trúc, mà còn góp phần gìn giữ ký ức văn hóa của vương quốc Champa, phản ánh sự giao thoa văn hóa khu vực Đông Nam Á thời trung đại.