Trầm tích văn hóa sống

Dân sở tại vẫn quen gọi khu phố Viêm Xá (phường Kinh Bắc) với cái tên cổ xưa: Làng Diềm. Làng Diềm xưa có tên chữ là Viêm Xá, là cái nôi của quan họ Bắc Ninh, gắn với sự tích Thủy tổ quan họ. Không chỉ là nơi lưu dấu lịch sử của một loại hình dân ca đã được UNESCO ghi danh, làng Diềm còn giữ được đặc trưng làng cổ của vùng đồng bằng Bắc Bộ với cây đa, bến nước, sân đình, cổng làng, nhà cổ. Với hệ thống di tích dày đặc như đền Vua Bà, đền Cùng - giếng Ngọc, đình Diềm, nhà chứa quan họ cổ kính. Trong không gian ấy, quan họ không tách rời đời sống mà hiện diện tự nhiên trong sinh hoạt cộng đồng của người làng.

Người thợ làng gốm Phù Lãng, xã Phù Lãng. Ảnh: Thái Uyên.

Cách làng Diềm không xa, bên kia sông Cầu, làng cổ Thổ Hà (phường Vân Hà) là minh chứng rõ nét cho sự kết tinh giữa kiến trúc cổ, nghề truyền thống và phong tục làng xã. Nằm ven sông Cầu, ba mặt giáp nước, Thổ Hà như một “ốc đảo” cổ kính, nơi dấu ấn thời gian in đậm trên từng bức tường rêu phong, từng ngõ nhỏ quanh co. Từng là một làng nghề gốm của xứ Kinh Bắc, Thổ Hà ngày nay không còn làm gốm, nhưng dấu tích nghề xưa vẫn hiện diện trong kiến trúc, trong những mảnh gốm được tái sử dụng để xây tường nhà, cổng ngõ. Ngày nay, thay thế cho nghề gốm là nghề làm bánh đa nem, mì gạo - một sự chuyển đổi nghề nghiệp linh hoạt nhưng vẫn giữ tinh thần cần cù, sáng tạo của làng nghề truyền thống. Năm 2025, nghề làm bánh đa nem ở Thổ Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, Thổ Hà còn nổi tiếng với những phong tục đẹp, từng được vua Tự Đức ban tặng bốn chữ: “Mỹ tục khả phong”. Chính những giá trị đó đã làm nên chiều sâu văn hóa cho ngôi làng cổ bên sông.

Cũng nằm ven con sông Cầu thơ mộng, làng Phù Lãng (xã Phù Lãng) lại mang dáng vẻ trầm mặc của một làng gốm cổ, nơi đất và lửa hòa quyện tạo nên những sản phẩm gốm nâu da lươn đặc trưng. Trải qua hơn bảy thế kỷ, nghề gốm Phù Lãng từng nhiều lần đứng trước nguy cơ mai một, nhưng chưa bao giờ tắt hẳn. Dẫu có khó khăn, người dân Phù Lãng vẫn đau đáu gìn giữ và phát triển nghề. Họ đã có những bước đi ngoạn mục, mang lại sức sống mới cho làng nghề. Phù Lãng vì thế không chỉ là nơi sản xuất gốm, mà còn là không gian văn hóa, nơi mỗi sản phẩm mang theo câu chuyện của đất, của người.

Bên kia sông Đuống là làng tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành). Nghề làm tranh dân gian đã tạo nên một di sản mỹ thuật độc đáo, kết tinh trí tuệ, thẩm mỹ và triết lý sống của người Việt. Từ giấy điệp, màu tự nhiên cho đến kỹ thuật in mộc bản, tất cả đều phản ánh sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Tranh Đông Hồ không chỉ là sản phẩm nghệ thuật, mà còn là phương tiện truyền tải quan niệm sống, ước vọng, niềm vui đời thường của cư dân nông nghiệp. Dù từng có giai đoạn suy giảm, nghề tranh vẫn được một số gia đình ở địa phương tâm huyết gìn giữ, coi đó như một phần máu thịt của làng. Cũng trong năm 2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Điều này đã khẳng định giá trị toàn cầu của một di sản, đồng thời cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa Kinh Bắc.

Điểm đến du lịch hấp dẫn

Qua bao biến thiên của thời gian, các làng quê Kinh Bắc vẫn âm thầm tích tụ những lớp văn hóa bền bỉ, được nuôi dưỡng từ nghề cha ông và phong tục truyền đời. Bước vào giai đoạn phát triển mới, các làng nghề, làng cổ Kinh Bắc đang từng bước trở thành những điểm đến du lịch văn hóa giàu tiềm năng.

Ở làng Diềm, không gian sinh hoạt văn hóa quan họ được khai thác theo hướng trải nghiệm, gắn tham quan di tích với thưởng thức dân ca, tìm hiểu phong tục, lễ hội. Du khách đến đây không chỉ vãn cảnh, dâng hương, mà còn được hòa mình vào không khí sinh hoạt cộng đồng đặc trưng của người quan họ, cảm nhận sự thanh lịch, nền nếp trong cách ứng xử của cư dân. Chính sự văn minh, trật tự trong hoạt động lễ hội và dịch vụ đã tạo ấn tượng tốt, góp phần xây dựng hình ảnh điểm đến văn hóa thân thiện, bền vững.

Du khách trên chuyến tàu du lịch “Hà Nội 5 cửa ô” tại ga Từ Sơn. Ảnh: Lệ Thanh.

Thổ Hà, với lợi thế kiến trúc cổ và không gian làng ven sông, đang trở thành điểm dừng chân hấp dẫn du khách trên hành trình khám phá vùng phía Bắc sông Cầu. Du lịch Thổ Hà hấp dẫn bởi chính sự nguyên bản. Thong thả đi đò qua sông, du khách dạo bước trong những con ngõ nhỏ với những dàn phơi bánh đa, mỳ gạo xếp đan xen bên những bức tường cổ kính như những tác phẩm nghệ thuật. Du khách cũng có thể tham quan ngôi đình, chùa, cổng làng cổ kính hay thả hồn vào bến nước với cây đa trầm mặc bên sông… Phong vị làng quê với nhịp sống chầm chậm mang đến cho du khách những phút giây thư thái.

Làng gốm Phù Lãng hôm nay không chỉ tấp nập những chuyến xe hàng mà còn đông vui, nhộn nhịp bởi du khách muôn phương tìm về khám phá cái hay, cái đẹp của làng nghề cổ. Việc kết hợp với các dự án hợp tác quốc tế, ứng dụng công nghệ sạch, xây dựng mô hình làng nghề xanh đã giúp Phù Lãng vừa bảo tồn được kỹ thuật cổ, vừa nâng cao giá trị sản phẩm. Gắn sản xuất gốm với du lịch trải nghiệm và sáng tạo, những xưởng gốm mở cửa cho du khách tham gia các công đoạn nặn đất, tạo hình, tìm hiểu quy trình nung truyền thống. Du khách được sống trong không gian làng nghề, cảm nhận nhịp điệu lao động thủ công và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.

Sau khi nghề làm tranh dân gian được UNESCO ghi danh, Đông Hồ đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển du lịch. Nhà trưng bày, không gian trải nghiệm in tranh, các hoạt động giới thiệu di sản cho học sinh, sinh viên và du khách quốc tế đang dần hình thành. Trong bối cảnh du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa ngày càng được ưa chuộng, Đông Hồ có nhiều lợi thế để trở thành điểm đến đặc sắc.

Đến làng Diềm, Đông Hồ để hiểu sâu về những giá trị tâm hồn. Đến Thổ Hà, Phù Lãng để hiểu về phong tục, nếp sống của cha ông. Phát triển du lịch gắn liền với bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị gốc là yếu tố then chốt để những ngôi làng này trở thành điểm đến hấp dẫn, là nơi để du khách “chạm” vào chiều sâu văn hóa, hiểu hơn về hồn đất, hồn người Kinh Bắc. Chị Nguyễn Hải Phượng (50 tuổi, phường Cầu Giấy, Thành phố Hà Nội) đầy phấn khích sau khi trải nghiệm du lịch làng cổ Bắc Ninh cùng bè bạn. “Hy vọng rằng các ngôi làng này sẽ được tích hợp trong một tour du lịch cụ thể, tạo điều kiện cho nhiều du khách thuận tiện trải nghiệm, khám phá”, chị Phương nói.

Năm 2025 vừa qua, chuyến tàu du lịch “Hà Nội 5 cửa ô” ghi dấu ấn đặc sắc với việc tổ chức cho du khách khám phá vẻ đẹp miền quan họ, thưởng thức chèo, quan họ, xẩm trên tàu; tham quan đền Đô, làm tranh Đông Hồ, gói bánh Phu Thê tại Từ Sơn. Chúng ta tin tưởng rằng, một ngày không xa sẽ có thêm những chuyến tàu tương tự như vậy trên miền quê Bắc Ninh. Một trong những chuyến tàu đó hẳn sẽ kết nối những ngôi làng cổ thân thương: Diềm - Thổ Hà - Đông Hồ - Phù Lãng.

Phù Lãng: Gìn giữ, quảng bá làng gốm qua biểu tượng và bức tranh tường

BẮC NINH- Những ngày cuối năm, không khí lao động ở làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) nhộn nhịp, khẩn trương hơn bao giờ hết. Bằng tình yêu nghề hun đúc qua hơn 700 năm lịch sử, các nghệ nhân, thợ trẻ nơi đây đang miệt mài tạo dựng biểu tượng làng nghề và con đường gốm sinh động để kịp mốc hoàn thành trước Tết Nguyên đán, khẳng định sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa đang được tiếp nối trong đời sống đương đại.

Giữ lửa nghề gốm Phù Lãng

 

Tranh Đông Hồ - khúc biến tấu ngoài khung giấy điệp

BẮC NINH - Tạo hình mộc mạc, màu sắc tự nhiên và tinh thần dân gian độc đáo của tranh Đông Hồ đã khơi nguồn cảm hứng cho nhiều nghệ nhân, họa sĩ, nghệ sĩ tìm tòi, sáng tạo những cách thể hiện mới. Không chỉ dừng lại trên những tờ giấy điệp quen thuộc, tranh dân gian Đông Hồ đang có những biến tấu thú vị, mang đến hơi thở mới cho di sản trong nhịp sống đương đại.