Bình sinh ra ở một làng nghề từng nổi tiếng với những lò gốm thủ công, nơi trẻ con quanh năm làm bạn với mùi đất ẩm, khói lò và những bàn tay lấm lem. Trước sự đổi thay của thời cuộc, những lò nung trong làng dần vắng bóng, anh từng muốn bỏ nghề. Cái lò đất của gia đình không thể đem lại cuộc sống mà anh mơ ước. Thế nhưng cha anh vẫn lặng lẽ giữ khu vườn cũ, giữ nghề và giữ một khoảng bình yên cho mình, cho những cánh chim trời có chốn bay về. Từ hình ảnh những cánh chim chao nghiêng giữa vòm cây, truyện ngắn “Cánh chim trời” mở ra hành trình trở về với nghề truyền thống của Bình. Anh cần mẫn ngồi nặn gốm và học cách sống chậm lại để nhìn thấy những điều trước kia mình đã vội vã lướt qua...

Truyện ngắn của nhà báo Nguyễn Văn Học, Báo Nhân Dân.

Thy Lan (giới thiệu)

Nắng chiều rót xuống khu vườn như thể thứ mật vàng dịu nhẹ. Trên những cành nhãn nua già, bầy chim chuyền từ cành này sang cành khác, lích chích gọi nhau. Con nghiêng đầu, xù lông, có con bất chợt vút lên rồi sà xuống miệng chiếc bình gốm đang phơi trước hiên. Bình nhốt mình ở chiếc giường cũ, đôi mắt trầm ưu tư như bình gốm cổ. Ngoài kia, mùa thu đang nhuộm những vòm cây, làm màu trời trở nên long lanh. “Nhậu nhẹt không, yêu đương cũng không, định chết già đây!”. Giọng nói rổn rảng vang lên ngoài cửa. Bình nhổm dậy. Nhận ra ngay đó là Hoàng.

Bước vào nhanh như gió. Hoàng tự kéo ghế ngồi, giọng vẫn hồ hởi, như thể muốn mang một ngọn lửa ấm đến ngày hoang lạnh. Trong khi Bình pha nước, Hoàng nhấn nhá về chuyện làm gốm và mời bạn tham gia. Một dự án có thể nói là táo bạo trong thời buổi cạnh tranh khốc liệt. Nghe xong, đột nhiên, Bình thốt lên như thể chẳng còn chút niềm tin nào: “Nghề đó chết rồi!”. Thế nhưng cú chém ngang của bạn không làm Hoàng buồn bã. Ngược lại, anh nói đầy tự tin như người nghệ nhân tài hoa xoay cái bàn xoay bình: “Đó, trong khi ai cũng nghĩ nghề cũ mai một thì chúng ta sẽ tạo ra sự khác biệt. Cánh cửa này đóng lại sẽ mở ra cánh cửa khác”.

Minh họa: Văn Tĩnh.

Làng Bồi nằm soi bóng bên sông, từng nổi tiếng bởi những lò gốm thủ công với bao nghệ nhân tay nghề tuyệt vời. Những chiếc chum, chiếc vại, bình hoa, ấm chén theo lái buôn đi muôn nơi. Trẻ con lớn lên bên mùi đất ẩm và khói lò, cùng những bàn tay lấm lem và những ngày đỏ lửa. Rồi như nhiều làng nghề từng sôi động, nghề tổ tiên bị mai một, bị cạnh tranh bởi hàng công nghiệp giá rẻ. Người trẻ bỏ làng ra phố kiếm tìm việc làm. Kẻ ở lại tính cách bán đất, xây nhà, mua xe, đua theo cuộc sống nhanh và gấp gáp. Những nơi từng dùng để làm gốm, đốt lò, giờ dành đỗ ô tô. Những lò gốm từng đỏ lửa suốt ngày đêm chỉ còn là những cái ụ ám khói và cũ kỹ. Lứa các nghệ nhân lớn tuổi chỉ còn ông Tám, bố Bình vẫn giữ nếp xưa, luôn tạo ra những mẫu hàng độc đáo. Nhưng một cánh én chẳng làm nên mùa xuân. Dẫu đã cố truyền lan tình yêu sang các học trò, trong đó có con trai nhưng không ai theo nghề. Bình chẳng đủ kiên nhẫn trước sự khắc nghiệt của đời sống. Anh ham thích một chiếc ô tô.

Bạn bè anh có đứa bán mảnh vườn mua xe bảy chỗ. Có đứa bán suất đầu làng ôm mấy tỷ về xây nhà tầng. Những lần tụ bạ phởn phơ nhậu, câu chuyện chỉ xoay quanh đất đai, tiền bạc, xe cộ. Bình nghe mà lòng như thiêu đốt. Anh thấy nghề của bố vừa cũ kỹ lạc hậu vừa chỉ giam nhốt mình trong cái nghèo. Quanh đây, người ta chỉ cần bán một khoảnh đất là có thể đổi đời. Cái lò đất là di sản của bố tuy đem lại chút hào quang nhưng không thể đem lại cuộc sống mà anh mơ ước.

Bình đã nhiều lần giục bố bán đất. Nhưng ông kiên quyết chối từ. Ông vẫn giữ vườn nhãn, ổi cổ thụ như giữ lá phổi xanh của làng. Vì thế mà bố con vênh nhau. Bình ức chế bỏ đi, rồi nhốt mình trong các cuộc nhậu thâu đêm, mặc bố vất vả, bền bỉ thắp lửa nghề.

Một ngày kia Bình theo đám bạn săn chim, lăn lê bò toài nơi đầm nước, bãi bồi ven sông. Bãi sông những ngày xưa nhiều chim chóc. Chúng về làm tổ trên những bụi tre, cây gạo, những vạt lau ven sông còn um tùm. Bọn thanh niên mang lưới, súng tự chế đi từ sáng đến tối săn chim chóc về làm mồi nhậu, bán cho mấy nhà hàng đặc sản. Những cánh chim lâm vào cảnh tan tác.

Bình không thích nói chuyện khi còn nhạt mồm nhạt miệng. Anh lấy mấy lon bia ra. Hoàng từ chối nhưng Bình bắt phải uống mới nói chuyện.

Nhiều lần, Hoàng can Bình đừng đi bắn giết chim chóc. Bình khụng khiệng cười: “Chỉ là tìm một trò tiêu khiển thôi mà”. Hoàng lắc đầu: “Nhưng chúng cũng có số phận. Đừng lấy nỗi đau của loài chim để làm trò tiêu khiển”. Bình bĩu môi: “Ông nói cứ như thánh!”. Rốt cuộc, trong suốt buổi sáng, Hoàng chẳng thể làm Bình xoay chuyển ý nghĩ. Bình vẫn trông đợi một khoản tiền tậu ô tô, bằng cách bán đất. Thất vọng, Hoàng ra về.

***

Ngoài kia, những tấm lưới, họng súng đen ngòm của đám thanh niên đã làm bị thương bầu trời bình yên của chim chóc. Chúng không thể tìm được nơi nào an toàn nên đã tìm về vườn ông Tám. Một sáng nọ, ngôi vườn của ông như thể có hàng nghìn con chim về dự hội. Có con đậu trên dây phơi, trên mái lò, trên những chiếc bình đang phơi nắng. Có lúc một đàn chim còn sà đến nơi ông nặn gốm mà múa nhảy như muốn khoe lông, khoe cánh trước một ông già hiền từ. Tiếng chim hòa với tiếng bàn xoay, nhịp điệu vuốt nặn của đôi bàn tay chăm chỉ. Có lúc, ông đùa với chúng: “Các cháu vào thăm ông, đừng có học lỏm nghề của ông nhé”. Lũ chim như hiểu lời ông, liền nhảy múa trên những chiếc bình gốm, như thể sau rất nhiều ngày tháng dớn dác mưu sinh, chúng đã tìm được miền an trú. Còn ông Tám thấy có lẽ mình sẽ mãi trân trọng cảm giác hòa vào thiên nhiên, lấy đất đai kể chuyện nghề, chuyện làng.

Bình cùng đám bạn về nhà, định bắt chim trong vườn. Nhưng ông Tám đứng ra can ngăn: “Không được, chúng mày không được bắt những sinh linh vô tội”. Bình đấu lý: “Chúng con chỉ bắt chim hoang, đó không phải tài sản của bố”.

To tiếng một hồi, Bình cùng đám bạn cũng phải kéo nhau đi. Ông Tám kiên quyết bảo vệ chim chóc cũng như khu vườn. Đó không chỉ là lòng hiếu sinh, ông còn muốn dạy cho con trai một bài học.

Bình bỏ đi. Bình lại đi săn chim chóc và hôm ấy, bị một gã bạn bắn nhầm vào đùi. Bình phải nhập viện điều trị. Vết thương khiến Bình đi lại tập tễnh. Hoàng đến thăm, quan tâm ngay cả những lúc Bình cô đơn nhất. Hoàng vẫn muốn Bình quay về làm gốm. Bình bực bõ gắt: “Thôi, để tao yên!”.

Bình chìm vào một trận sốt. Trong cơn mê, Bình nghe tiếng gì đó như lời thì thầm của đất, của gốm. Rồi bầy chim lích chích, nhảy múa chập chờn như thực như ảo trong không gian xanh của cỏ cây và sáng của nắng vàng. Bình trở dậy, thấy một cảnh tượng vô cùng đẹp. Ông Tám ngồi nặn gốm giữa bầy chim, yên bình đến lạ. Một con chim bay lên, đậu trên miệng chiếc bình, ngó nghiêng. Một con khác từ tán nhãn lao xuống, đôi cánh chỉ cách mặt Bình vài gang tay rồi lại vụt lên. Ánh nắng lọt qua tán lá, rơi xuống đôi bàn tay lão nghệ nhân và đôi cánh của chú chim nhỏ. Trong khoảnh khắc ấy, Bình bỗng thấy căn nhà cũ của mình đẹp đến nao lòng mà bao nhiêu năm sống ở đó anh chưa từng nhận ra. Trong khoảnh khắc ấy, một điều gì đó rất cũ, tưởng đã chết trong anh, bỗng cựa mình…

Ngày nhỏ, Bình từng ngồi hàng giờ bên bố để tập luyện. Chục năm qua anh đã quên nghề và sự bình yên mà bố luôn muốn anh phải trân trọng. Anh lặng lẽ ngồi xuống, bên bố, mặc cho bầy chim nhảy múa. “Chúng không sợ bố nhỉ?”. Bất giác, anh cất tiếng. Ông Tám cười: “Vì chúng thấy ở bên ta rất bình yên”. Bình bỗng ứa nước mắt. Anh hỏi bố: “Con tệ lắm phải không ạ?”.

Ông Tám lặng lẽ quay sang, đặt tay lên vai con: “Ai cũng có lúc đi sai đường. Nhưng bố bảo thật, quan trọng là biết quay về”.

Bình im lặng. Bàn tay bố vẫn đặt trên vai anh, nhẹ mà ấm. Bao nhiêu năm rồi, Bình đã quen với việc làm ngược lại lời bố, quen với việc bỏ đi, nhậu nhẹt. Nhưng giờ anh thấy mình lại trở thành đứa trẻ.

Bỗng Bình thì thào: “Con làm gốm lại được không bố?”. Bàn tay ông Tám khựng lại. Rồi ông bảo: “Nhà mình còn lò, còn đất, còn nghề, chỉ chờ tâm huyết của con”.

Bình bỏ đám bạn nhậu và săn chim, cần mẫn ngồi nặn gốm và học lại sự kiên nhẫn. Sâu xa hơn, anh học cách sống chậm lại để nhìn thấy những điều trước kia mình đã vội vã vô tình lướt qua mà không hề nhìn thấy. Rồi anh tự tìm đến Hoàng. Hai người bạn bắt tay nhau. Hoàng vừa vào lò một mẻ mới mà anh đã dành nhiều tâm huyết để có những chiếc bình men rạn. Từ mẻ thứ hai, Bình và Hoàng cùng làm các họa tiết nổi hình chim chóc. Đó là loại bình độc bản tuyệt đẹp, không chiếc nào giống chiếc nào. Trên thân bình xuất hiện những cánh chim đang bay hoặc đậu trên vai người, trên bàn tay nghệ nhân nua già, trên chiếc nón thiếu nữ… Chim chóc hòa quyện với con người thành một chủ đề giàu sức gợi. Hai người nghĩ cách đưa gốm ra khỏi làng, đi muôn nơi. Họ chụp ảnh, giới thiệu sản phẩm đưa lên mạng, tìm những hội nhóm yêu đồ thủ công để giới thiệu sản phẩm. Hai người trẻ đã khiến những người lớn tuổi của làng phải ngạc nhiên. Ông Tám đến xem thành quả đã thốt lên: “Đẹp đó, sao các con nghĩ ra loại bình này?”. Bình cười: “Dạ, chính là sự gợi ý từ hình ảnh bố ngồi nặn, xung quanh là bầy chim nhảy múa. Cảnh đó quá đẹp mà con nghĩ, nó gợi rất nhiều điều”.

Làng lại thêm người quay lại với lò. Một số người từng nghĩ nghề gốm đã hết thời bắt đầu làm lại, như thể họ biết, mỗi người đều phải tìm cách đi qua một khe cửa hẹp, để đến một thế giới rộng lớn. Hôm nay, làng đón hai lái buôn đánh xe về gặp Bình lấy hàng và đặt mẻ mới. Lúc xe chuẩn bị lăn bánh, bầy chim còn loạch choạch múa nhảy trên nóc xe, như thể tiễn những chiếc bình gốm đến một nơi xa. Cảnh đẹp. Người cười. Không gian sao mà khoáng đạt!