Phố mang dấu ấn làng cổ

Nhìn vào diện mạo Bắc Ninh hôm nay, dễ nhận thấy dấu ấn của những làng cổ vẫn hiện hữu trong các tổ dân phố hiện đại. Đó không chỉ là tên làng được lưu giữ mà còn là những di tích, phong tục, nếp sống và quan trọng hơn cả là tinh thần cộng đồng được tiếp nối.

Một góc tổ dân phố Khả Lễ.

Tổ dân phố Khả Lễ, phường Võ Cường vốn là một làng cổ có bề dày lịch sử, một trong 49 làng quan họ gốc của vùng Kinh Bắc. Nơi đây còn lưu giữ hệ thống di tích tâm linh như đình, chùa, đền. Từ một làng nông nghiệp thuần túy, Khả Lễ nay chuyển mình mạnh mẽ, phát triển đa dạng các ngành thương mại, dịch vụ, xây dựng, vận tải.

Sự chuyển mình ấy không làm mất đi nền nếp của một làng quan họ gốc. Từ sớm, Khả Lễ đã chú trọng xây dựng nếp sống văn hóa cộng đồng. Lễ hội truyền thống được tổ chức trang nghiêm, tiết kiệm, bài trừ mê tín dị đoan. Trong việc cưới, người dân tuân thủ Luật Hôn nhân và Gia đình, tổ chức vui tươi, không phô trương. Còn việc tang, tổ dân phố khuyến khích hỏa táng, bỏ những tập tục không còn phù hợp như rắc vàng mã trên đường, đi giật lùi, khóc mướn, làm cỗ linh đình.

Bước vào thời kỳ hội nhập, Khả Lễ thu hút đông đảo cư dân từ nhiều địa phương đến sinh sống nhưng tinh thần đoàn kết vẫn được duy trì. Theo chị Trần Thị Thỏa, một cư dân từ nơi khác đến, bà con Khả Lễ đoàn kết, thân thiện. Chị tích cực tham gia Câu lạc bộ Nghệ thuật cựu chiến binh bộ đội Trường Sơn và các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ với bà con. Ông Diêm Mạnh Kỳ, Tổ trưởng tổ dân phố cho biết, năm 2025, tổ dân phố được Chủ tịch UBND tỉnh tặng Bằng khen về thành tích xuất sắc trong thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”.

Tương tự Khả Lễ, tổ dân phố Vĩnh Ninh, phường Bắc Giang vốn là làng Vĩnh Ninh, xã Dĩnh Kế cũ. Quá trình đô thị hóa từng chia nơi đây thành ba tổ dân phố Vĩnh Ninh 1, 2, 3. Mới đây, thực hiện chủ trương sáp nhập, ba tổ dân phố trở về làm một.

Ông Nguyễn Thế Hùng, Bí thư Chi bộ tổ dân phố Vĩnh Ninh khẳng định: “Việc chuyển đổi diễn ra thuận lợi, bộ máy nhanh chóng ổn định bởi người dân có chung nguồn gốc làng quê thuần phác và luôn giữ vững tinh thần đoàn kết. Trước đó, Tổ dân phố Vĩnh Ninh 1 được UBND tỉnh Bắc Giang cũ tặng Bằng khen về thành tích tiêu biểu xuất sắc trong thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” giai đoạn 2022-2024. Các tổ dân phố Vĩnh Ninh 2 và 3 cũng đều là khu dân cư văn hóa”.

Tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc cũng là một ví dụ tiêu biểu. Nơi đây vốn có tên là làng Diềm. Mỗi khi đến Bắc Ninh dịp đầu Xuân, du khách thường lựa chọn ghé thăm Viêm Xá để lễ Vua Bà Thủy tổ Quan họ, lễ đền Giếng, tham quan cửa võng đình Diềm, nghe các diễn viên Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh và các nghệ nhân của tổ dân phố biểu diễn dân ca quan họ. Quan trọng hơn, du khách được sống trong không gian thuần phác, nơi mà tính đoàn kết làng xã thể hiện rõ nét trong hoạt động tự quản. Các di tích đều có người trông coi, hướng dẫn du khách. Nói đến nơi đây, người ta vẫn hay dùng từ “làng Diềm” đầy thân thương.

Những câu chuyện về Khả Lễ, Vĩnh Ninh, Viêm Xá cho thấy đô thị hóa ở Bắc Ninh diễn ra trên nền không gian văn hóa làng xã có lịch sử lâu đời, mật độ di sản và thiết chế cộng đồng cao. Vì thế, bài toán phát triển của Bắc Ninh là chuyển hóa những giá trị tích cực của văn hóa truyền thống thành nguồn lực nội sinh cho một đô thị hiện đại, văn minh và giàu bản sắc.

Chắt lọc tinh túy, kiến tạo đô thị văn minh

Bắc Ninh có nhiều làng cổ nay đã trở thành các tổ dân phố như Thổ Hà, Vân (phường Vân Hà), Viêm Xá (phường Kinh Bắc), Khả Lễ, Bồ Sơn (phường Võ Cường), Phù Lưu, Đình Bảng (phường Từ Sơn), Trang Liệt, Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên)… Trong quá trình đô thị hóa, căn cứ quy định của pháp luật, tỉnh ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm xây dựng các khu dân cư văn hóa, cộng đồng văn minh. Các địa phương đã xây dựng quy ước phù hợp nhằm phát huy những giá trị tốt đẹp cha ông để lại, đồng thời loại bỏ hủ tục, tư duy cục bộ địa phương.

Giao lưu hát quan họ tại không gian di tích đình, đền, chùa Thổ Hà (phường Vân Hà). Ảnh: CTV.

Nhiều năm nghiên cứu văn hóa làng xã, Tiến sĩ Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, văn hóa làng xã Bắc Ninh đã tạo nên những nguồn lực quý giá cho đô thị hiện đại. Đó là tính cố kết cộng đồng, xuất phát từ tình làng nghĩa xóm và sự tương trợ lẫn nhau, góp phần củng cố đồng thuận xã hội; là hệ thống di sản phong phú từ đình, đền, chùa, lễ hội, nghề truyền thống đến dân ca quan họ, tạo nên bản sắc riêng. Bên cạnh đó còn có truyền thống hiếu học, trọng đạo lý, trọng chữ tín, góp phần định hình phẩm chất công dân đô thị hiện đại; là năng lực tự quản cộng đồng - nền tảng quan trọng cho quản trị đô thị văn minh.

Tuy nhiên, văn hóa làng xã cũng có những yếu tố không còn phù hợp với nhịp sống đô thị hiện đại. Đó là tư duy cục bộ, đôi khi đặt lợi ích cộng đồng nhỏ lên trên lợi ích chung; tâm lý trọng “lệ” hơn “luật”, ngại thay đổi; lối sống trọng hình thức, phô trương trong cưới hỏi, tang ma, lễ hội của một bộ phận dân cư; thói quen xây dựng thiếu tiết chế hay một số tập quán sinh hoạt gây ảnh hưởng đến môi trường đô thị. Điều đó đặt ra những nhiệm vụ cụ thể cho các cơ quan hoạch định và thực hiện chính sách quản lý văn hóa nhằm "gạn đục, khơi trong", phát huy tinh túy của "hồn" làng trong xây dựng đô thị.

Nhìn vào thực tế đô thị hóa thời gian qua và quy hoạch thời gian tới, Bắc Ninh có thể xây dựng một mô hình riêng, đặc sắc: Đô thị hiện đại trên nền văn hóa làng xã. Làng không biến mất mà chuyển từ đơn vị cư trú truyền thống thành không gian văn hóa, ký ức và sáng tạo. Những nét đặc sắc, vẻ đẹp trong văn hóa làng được chắt lọc, giữ gìn và phát triển để xây dựng đô thị văn minh mà ở đó con người Bắc Ninh hiện đại về tư duy, văn minh trong ứng xử, thượng tôn pháp luật nhưng vẫn đong đầy nghĩa tình và đậm đà bản sắc.

Hồn quê ở những ngôi làng cổ

BẮC NINH - Hiện nay, trong nhiều ngôi làng cổ của tỉnh Bắc Ninh vẫn gìn giữ mái ngói rêu phong, cổng làng, giếng nước, cây cổ thụ, đình, chùa cùng nếp sống cộng đồng đậm nghĩa tình. Mỗi ngôi làng như một "bảo tàng sống", nơi ký ức của vùng đất Kinh Bắc vẫn hiện diện trong từng con ngõ, nếp nhà, câu hát và đời sống của người dân.

Về thăm làng cổ Hiên Vân - bối cảnh quay phim “Ngược đường ngược nắng”

Từ hiệu ứng phim "Ngược đường ngược nắng", làng cổ Hiên Vân (Bắc Ninh) trở thành điểm dừng chân của những người trẻ yêu vẻ đẹp làng quê Bắc Bộ xưa.

Gần 200 nhiếp ảnh gia quốc tế tác nghiệp tại làng cổ Thổ Hà

BẮC NINH - Ngày 27/4, tại làng cổ Thổ Hà (phường Vân Hà) diễn ra chương trình giao lưu nghệ thuật truyền thống kết hợp sáng tác ảnh, thu hút gần 200 nhiếp ảnh gia quốc tế thuộc Hiệp hội Nhiếp ảnh Hoa Kỳ (PSA).