Hương vị Tết trong mâm cỗ ba miền

Thứ 7: 10:32 ngày 14/02/2026

Với người Việt, mâm cỗ Tết vẫn là nơi lưu giữ trọn vẹn nhất ký ức văn hóa, phong tục và triết lý sống. Trong dòng chảy hiện đại, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, việc gìn giữ mâm cỗ Tết truyền thống giống như một hành trình giữ lại "nhịp chậm", nơi con người được sống cùng ký ức, được kết nối với cội nguồn.

Tết đến, dù bước chân đã đi qua bao miền đất lạ, người Việt vẫn trở về mái nhà xưa, nơi có khói bếp chiều ba mươi, có mâm cỗ đầu năm đặt trang trọng trên bàn thờ gia tiên. Trong tâm thức dân gian, mâm cỗ Tết không chỉ để người sống quây quần, mà còn là lời thỉnh cầu trân trọng gửi tới tổ tiên - những người đã khuất nhưng vẫn hiện diện trong từng nhịp sống của gia đình.

Mâm cỗ Tết tròn đầy, đủ vị được chuẩn bị tỉ mỉ.

Thông thường, mâm cỗ Tết được dâng lên bàn thờ gia tiên vào thời khắc giao thừa hoặc sáng mùng Một. Sau nghi thức thắp hương, cả gia đình cùng ngồi lại bên nhau, bắt đầu năm mới bằng bữa cơm ấm áp. Khoảnh khắc này thường được xem là thời điểm gắn kết các thế hệ, gác lại lo toan của năm cũ để hướng đến những điều tốt đẹp hơn.

Từ bao đời nay, Tết của người Việt không thể thiếu mâm cỗ với những món ăn đặc trưng mà ngày thường hiếm có. Mâm cỗ thường được bày biện đủ sắc - hương - vị: màu xanh mướt của bánh chưng, đỏ thắm của xôi gấc, vàng ươm của canh măng, hồng hào của đĩa giò lụa… tạo nên một bức tranh ẩm thực đậm đà bản sắc Việt. Nhưng trên nền chung ấy, mỗi miền đất lại thêu dệt nên những nét riêng biệt, phản ánh khí hậu, thổ nhưỡng và lối sống của con người nơi đó.

Mâm cỗ Tết miền Bắc với các món giàu năng lượng, đậm đà.

Ở miền Bắc, thời tiết dịp Tết thường lạnh, nên mâm cỗ thường thiên về các món giàu năng lượng, đậm đà. Đây cũng là vùng đất từng nhiều đời kinh đô, vì vậy mâm cỗ Tết thường được chuẩn bị khá bài bản, chú trọng cả hình thức lẫn hương vị, có sự cân bằng giữa món nước và món khô, giữa thịt và rau.

Với người Hà Nội, bánh chưng là món không thể thiếu. Bên cạnh đó là xôi gấc, giò lụa, giò xào, gà luộc, nem rán, cá chép hoặc cá trắm kho riềng, cùng đĩa nộm su hào hoặc đu đủ. Các món nước phổ biến gồm miến nấu lòng gà, chân giò hầm măng, canh mọc… Những món ăn này tạo nên hương vị đặc trưng của Tết miền Bắc.

Nem công chả phượng là một món ăn biểu tượng của ẩm thực cung đình Huế.

Mâm cỗ Tết miền Trung cũng được chuẩn bị khá tỉ mỉ, nhưng mang nét riêng biệt. Người miền Trung thường gói bánh tét thay vì bánh chưng. Ngoài ra còn có bánh tổ, bánh in, nem chua, thịt giấm. Ở Huế, nơi còn lưu giữ nhiều nét ẩm thực cung đình, mâm cỗ Tết càng cầu kỳ với các món như tôm chua thịt phay, nem bò lụi, chả tôm, gỏi vả.

Nếu miền Bắc có dưa hành thì miền Trung có dưa món, làm từ cà rốt, đu đủ, củ kiệu ngâm chua mặn. Dù nguyên liệu đơn giản, việc chế biến dưa món đòi hỏi sự khéo léo để đạt được độ giòn và vị hài hòa.

Ngược lại, mâm cỗ Tết miền Nam thường giản dị hơn, gắn với sản vật phong phú của vùng sông nước. Ba món đặc trưng nhất là bánh tét, thịt kho tàu và canh khổ qua.

Các món ăn ngày Tết miền Nam.

Bánh tét ở miền Nam có nhiều loại như bánh tét mặn, bánh tét chay, bánh tét ngọt. Một số địa phương như Trà Cuôn (Trà Vinh, nay thuộc Vĩnh Long) nổi tiếng với nghề gói bánh tét. Món thịt kho tàu (thịt kho trứng) thường được nấu với nước dừa, ăn kèm cơm trắng và dưa giá. Bát canh khổ qua dồn thịt mang ý nghĩa tiễn biệt khó khăn của năm cũ, hướng đến năm mới thuận lợi hơn.

Ở các đô thị, mâm cỗ Tết còn được điều chỉnh theo hướng lành mạnh hơn, giảm dầu mỡ, tăng rau xanh. Song, dù biến đổi thế nào, ẩm thực ngày Tết cổ truyền Việt Nam vẫn giữ được bản sắc riêng, vừa quen thuộc vừa giàu ý nghĩa văn hóa.

Với nhiều người con xa xứ, trở về nhà dịp Tết để cùng gia đình chuẩn bị mâm cỗ vẫn là điều thiêng liêng, giúp họ cảm nhận rõ hơn giá trị của tình thân và truyền thống.

TS (tổng hợp)