Bắc Ninh
Mùa chạp họ, đến hẹn lại... về quê
BẮC NINH - Chạp họ là phong tục truyền thống lâu đời của người Việt thường diễn ra vào tháng Chạp (tức tháng 12 âm lịch). Đây là dịp con cháu trong dòng họ tề tựu về quê, cùng nhau hướng về nguồn cội. Với người xa quê, chạp họ còn là cuộc trở về nguồn cội, về với tình thân...
Trân trọng huyết thống, gìn giữ gia phong
Thông thường, ngày chạp họ được các dòng tộc lựa chọn vào dịp cuối tháng Chạp, cận Tết. Dù chọn ngày nào thì cứ đến hẹn, con cháu trong họ đang sinh sống tại quê nhà hay làm ăn nơi xa cũng đều cố gắng thu xếp công việc để trở về tri ân tiên tổ. Anh em, con cháu gặp nhau tay bắt mặt mừng, những lời chào hỏi, những ánh mắt nhận ra nhau sau thời gian xa cách... làm nên không khí đoàn viên rất riêng của ngày chạp họ.
 |
|
Các thế hệ con cháu dòng họ Nguyễn Quý tổ chức nghi lễ dâng hương tri ân tiên tổ trong ngày chạp họ. |
Trong dòng chảy ấy, họ Nguyễn Quý làng Guột (nay là tổ dân phố Guột, phường Quế Võ) là một ví dụ tiêu biểu cho truyền thống dòng tộc được gìn giữ bền bỉ qua nhiều thế hệ. Vốn là một gia tộc lớn, định cư lâu đời ở vùng đất Dũng Quyết, tổng Vũ Dương, huyện Quế Dương xưa, họ Nguyễn Quý không chỉ có bề dày lịch sử mà còn ghi dấu ấn sâu đậm trong sử sách. Từ thời hậu Lê, một chi họ Nguyễn Quý làng Guột đã dời về làng Phù Chẩn (Đông Ngàn, nay thuộc phường Từ Sơn). Đến đời cụ Nguyễn Phúc Tâm chuyển đến sinh sống ở làng Thiên Mỗ, nay là Đại Mỗ (Hà Nội). Từ đây, chi họ Nguyễn Quý ở Đại Mỗ phát triển hưng thịnh, trở thành một trong những dòng họ có nhiều đời nối tiếp nhau làm quan lớn, đóng góp quan trọng cho sự phát triển của đất nước...
Tiêu biểu nhất là gia đình danh nhân Nguyễn Quý Đức có ba đời kế tiếp đỗ đạt cao, trở thành trụ cột của triều đình và đều được truy phong Đại vương và Phúc thần. Đó là Thám hoa Tể tướng Liêm Quận công Nguyễn Quý Đức (1648 - 1720) cùng con trai trưởng là Quốc sư Đại vương Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân (1673 - 1722) và cháu nội đích tôn là Quốc sư công vị Đại vương Nguyễn Quý Kính (1693 - 1766). Ba đời liên tiếp, ba bậc hiền tài đã để lại cho hậu thế di sản tinh thần lớn lao về nhân cách, trí tuệ và lòng trung quân ái quốc.
Tự hào là hậu duệ của dòng họ có hai đời Tể tướng, ba đời Đại vương, ông Nguyễn Quý Tráng, đời thứ 37 của dòng họ Nguyễn Quý làng Guột chia sẻ: Tam vị Đại vương của dòng họ Nguyễn Quý đã cống hiến trọn đời cho dân cho nước, để lại một sự nghiệp cao cả, được sử sách ghi nhận và hậu thế tôn vinh. Danh thơm ấy không chỉ là niềm tự hào mà còn là lời nhắc nhở con cháu phải sống xứng đáng với truyền thống của cha ông. Chính vì vậy, dòng tộc đã dựng bia khắc ghi công đức tổ tiên để các thế hệ sau đời đời ghi nhớ và noi theo.
Ông Nguyễn Quý Thông, 79 tuổi, đời thứ 37 của dòng họ Nguyễn Quý làng Guột chia sẻ: Tính đến tháng Chạp năm Ất Tỵ, ngành trưởng của dòng tộc Nguyễn Quý ở làng Guột có tất cả 306 suất đinh (không kể những chi họ ở địa phương khác). Hằng năm, cứ đến ngày mùng 5 tháng Chạp, con cháu các chi, ngành ở Phù Chẩn (Từ Sơn), Đại Mỗ, Ngọc Than (Hà Nội) lại tề tựu đông đủ về quê gốc làng Guột để dâng hương, tế lễ, tri ân tiên tổ. Vào ngày này, những gia đình trong họ sinh con trai cũng sửa lễ hương hoa để làm lễ nhập đinh, báo cáo với tổ tiên về sự tiếp nối nở cành xanh ngọn... Những nghi thức tưởng chừng giản dị ấy mang ý nghĩa sâu sắc, giúp các thế hệ con cháu hiểu được vị trí của mình trong gia tộc.
Thắt chặt tình thân
Trong các nghi thức của ngày chạp họ, việc dọn dẹp, sửa sang mồ mả tổ tiên được xem là phần việc quan trọng nhất. Bởi theo quan niệm của người Việt, mồ mả tổ tiên có yên ấm, tươm tất thì con cháu mới an lòng. Nhiều người trẻ dù bận rộn công việc vẫn cố gắng thu xếp để về quê tảo mộ. Người lớn dọn cỏ, đắp đất, quét vôi cho từng phần mộ, còn trẻ nhỏ được giao nhiệm vụ châm hương, thắp cho các phần mộ xung quanh dù thân quen hay xa lạ. Sau đó, con cháu thành kính thắp nén nhang, khấn nguyện tổ tiên phù hộ cho gia đình yên ấm, con cháu học hành đến nơi đến chốn, làm ăn khấm khá, mọi việc hanh thông, thuận buồm xuôi gió... Chính việc tham gia tảo mộ đã gieo vào lòng con trẻ những hạt mầm đầu tiên về ý thức cội nguồn.
Hoàn tất việc tảo mộ, mọi người trở về tiếp tục tế lễ, dâng hương tri ân tiên tổ tại nhà thờ họ. Đứng trước bàn thờ tổ tiên, mỗi người đều cảm nhận ý nghĩa thiêng liêng của quan hệ huyết thống, thấm thía câu nói "một giọt máu đào hơn ao nước lã". Sau nghi lễ là bữa cơm đoàn viên để mọi người cùng chia ngọt sẻ bùi, gắn kết tình thân. Nhờ những lần chạp họ, con cháu biết được mồ mả tổ tiên ở đâu, anh em xa gần có dịp gặp gỡ, tránh để thời gian và khoảng cách làm phai nhạt mối dây ruột thịt. Và cũng nhờ đó, nền nếp gia phong, truyền thống của dòng họ được trao truyền bền bỉ qua năm tháng.
Chạp họ cũng là dịp để các thế hệ trong dòng tộc cùng nhau ôn lại truyền thống, nhắc nhở nhau về trách nhiệm với gia đình và xã hội. Ông Nguyễn Quý Tân, Bí thư Chi bộ tổ dân phố Guột bộc bạch: Trong ngày chạp họ, thế hệ trước khuyên dạy con cháu tích cực học tập, lao động, nghiêm chỉnh chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, sống xứng đáng với truyền thống ông cha. Những câu chuyện về học hành, công tác, vui buồn, hiếu hỉ… cũng được nhắc đến trong không khí thân tình. Những dự định cho năm mới cũng được bàn bạc, thống nhất.
Với nhiều người dân Kinh Bắc - Bắc Ninh, ký ức về những mùa chạp họ gắn liền với hình ảnh theo ông bà, chú bác hòa vào dòng người tảo mộ cuối năm; là những câu chuyện rủ rỉ bên phần mộ về cuộc đời, thân thế, số phận của những người đã khuất. Những câu chuyện tưởng như vụn vặt, không đầu không cuối ấy chính là sợi dây nối dài truyền thống, gắn kết âm dương, nối liền quá khứ và hiện tại. Người ta thường nói rằng, trước khi biết mình là ai thì phải biết mình từ đâu đến. Mùa chạp họ, vì thế, không chỉ là một nghi lễ cuối năm, mà còn là cuộc trở về nguồn cội, trở về với tình thân huyết thống. Giữa không gian trầm mặc, thiêng liêng, trong làn khói hương nghi ngút, mỗi người đều tìm thấy sự kết nối sâu xa với tổ tiên, với gia đình và quê hương để từ đó vững vàng hơn trên hành trình đi tới tương lai.
Ý kiến bạn đọc (0)