Khối lượng tác phẩm cùng những câu chuyện về ông góp phần khắc họa sinh động chân dung một bậc hiền tài của đất nước, đồng thời phản ánh sự ngưỡng mộ của các thế hệ đối với người được mệnh danh là “túi khôn của thời đại”.

Những giai thoại lưu truyền

Nhà bác học Lê Quý Đôn (tên lúc nhỏ là Lê Danh Phương), tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh tại làng Diên Hà, phủ Tiên Hưng, trấn Sơn Nam hạ (nay thuộc tỉnh Hưng Yên) trong một gia đình có truyền thống khoa bảng.

Sớm được tiếp xúc với nền giáo dục Nho giáo nghiêm cẩn, từ nhỏ Lê Quý Đôn đã bộc lộ tư chất thông minh xuất chúng. Dân gian lưu truyền rất nhiều câu chuyện về trí tuệ của ông, trong đó có giai thoại tức khẩu thành thơ.

Khu lưu niệm Danh nhân Văn hóa Lê Quý Đôn tại xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.

Trong một lần khách đến thăm nhà đã ra đề bài: “Rắn đầu biếng học” và phải làm thơ Nôm, thể thất ngôn bát cú. Lê Quý Đôn ứng khẩu: “Chẳng phải liu điu cũng giống nhà/ Rắn đầu biếng học lẽ không tha/ Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ/ Nay thét mai gầm rát cổ cha/ Ráo mép chỉ quen tuồng lếu láo/ Lằn lưng cam chịu vết roi tra/ Từ nay Trâu, Lỗ xin siêng học/ Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia”. Bài thơ độc đáo khi Lê Quý Đôn đã dùng tên nhiều loại rắn trong các câu thơ, đáp ứng đúng yêu cầu đề bài, tuân thủ đúng niêm luật của thể thơ. Thêm nữa, việc lồng ghép vùng đất Trâu, Lỗ là quê hương của Khổng Tử và Mạnh Tử, ngụ ý rằng sẽ siêng học theo đúng đạo Khổng, Mạnh. Bài thơ được xem như là giai thoại vô tiền khoáng hậu và lưu truyền bao đời nay.

Không chỉ nổi tiếng từ thuở nhỏ, khi trưởng thành, Lê Quý Đôn tiếp tục được biết đến là một học giả uyên bác với vốn tri thức sâu rộng. Nhiều câu chuyện lưu truyền về những chuyến đi sứ đã góp phần khắc họa rõ nét tài học và trí nhớ hiếm có của ông. Một trong số đó kể rằng, sau khi đọc một bộ sách quý trong thư trai của một học sĩ Trung Hoa, ông trở về nước và ghi chép lại gần như toàn bộ nội dung từ trí nhớ. Chủ nhân thư trai vô cùng kinh ngạc, ví ông như sao Văn Khúc của phương Nam.

Bên cạnh những giai thoại được lưu truyền trong dân gian, tài năng của Lê Quý Đôn còn được chính người đương thời ghi nhận. Học trò của ông là Bùi Huy Bích từng nhận xét: “Thông minh nhất đời, đọc rộng các sách, soạn ra văn chương đủ dạy đời và lưu truyền về sau; nước ta trong vài trăm năm nay mới có một người như thầy”. Nhiều thập niên sau, sử gia Phan Huy Chú cũng dành cho ông sự đánh giá đặc biệt: “Ông tư chất khác đời, thông minh hơn người... Bình sinh làm sách rất nhiều. Bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ, rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng ở trên đời”.

Trải qua ba thế kỷ, những giai thoại về Lê Quý Đôn vẫn được lưu truyền như một phần ký ức văn hóa của dân tộc. Dẫu mang màu sắc dân gian, những câu chuyện ấy không chỉ góp phần tôn vinh một trí tuệ kiệt xuất mà còn phản ánh sự kính trọng của nhiều thế hệ đối với vị học giả lớn.

Ngời sáng lòng tự hào, tự tôn dân tộc

Người Việt khi nhắc đến Lê Quý Đôn thường sử dụng cụm từ đi liền "Nhà bác học Lê Quý Đôn" để bày tỏ lòng tôn kính, ngưỡng mộ. Tác phẩm của ông rất phong phú, bao quát nhiều lĩnh vực với khối lượng đồ sộ, từ lịch sử, địa lý đến nghiên cứu văn hóa, văn học... Theo các nhà nghiên cứu, tư tưởng chủ đạo trong toàn bộ sự nghiệp trước tác của Lê Quý Đôn là sự khẳng định và đề cao đất nước, con người Việt Nam, đề cao nền văn hóa, văn hiến của dân tộc.

Cô và trò Trường Trung học cơ sở Lê Quý Đôn, phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh. Đây là một trong những trường trọng điểm chất lượng cao của tỉnh, có bề dày thành tích trong công tác giáo dục, bồi dưỡng học sinh giỏi. Ảnh: Duy Minh.

Ở “Vân đài loại ngữ”, Lê Quý Đôn luôn coi trọng việc liên hệ thực tế Việt Nam trên tinh thần dân tộc đáng quý. Ở “Kiến văn tiểu lục”, Lê Quý Đôn đã chú ý nhắc đi nhắc lại những sự kiện lịch sử vẻ vang thời Lý - Trần...

Tự hào về bề dày truyền thống văn chương của Đại Việt, đồng thời Lê Quý Đôn hằng xót xa vì sách vở, văn chương của dân tộc từ thời Lý, thời Trần đã bị hư hao, thất tán quá nhiều. Chính vì giàu lòng tự hào, tự tôn dân tộc và ý thức được nguồn thư tịch nước nhà bị thất lạc nhiều nên việc sưu tập tư liệu, thư tịch, thơ văn luôn là mối quan tâm tha thiết của Lê Quý Đôn trong mọi hoàn cảnh. Tác phẩm "Toàn Việt thi lục" của ông là bộ sưu tập thơ văn từ các triều đại trước, là nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu văn học và giúp làm phong phú thêm kho tàng văn hóa Việt Nam.

Về sự nghiệp sáng tác thơ văn, Lê Quý Đôn cũng luôn bộc lộ lòng tự hào, tự tôn dân tộc. Các bài thơ trong “Quế Đường thi tập” bao gồm nhiều chủ đề, nhưng có lẽ nổi bật là hai mảng chủ đề lớn là thơ viết về non sông tươi đẹp, anh hùng và thơ đi sứ. Thơ của Lê Quý Đôn thiên về tả cảnh, mà tình ngụ ư cảnh. Lê Quý Đôn đã gửi gắm mối tình nồng thắm, đôn hậu của mình vào những danh lam thắng cảnh của đất nước. Động Bích Đào, núi Dục Thúy, sông Dũng Liệt, chùa Hương Hải, cảng Phúc Thành, sông Xương Giang, thành Cổ Lộng..., mỗi ngọn núi, con sông đều được Lê Quý Đôn nhắc đến trong thơ với tấm lòng tràn đầy tình cảm tự hào. Ông nhiệt thành ca ngợi những tên núi, tên sông gắn liền với tên những chiến công chống xâm lăng của dân tộc. Đó là những bài: “Qua thành Cổ Lộng”, “Bến Xương Giang”, “Qua sông Như Nguyệt”...

Ngày 31/10/2025, kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp quốc (UNESCO) đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân Văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026). Việc UNESCO vinh danh danh nhân Lê Quý Đôn không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn là sự công nhận xứng đáng đối với những đóng góp của ông cũng như của văn hóa, trí tuệ Việt Nam vào kho tàng tri thức nhân loại.

Trưng bày mộc bản, sách cổ tại triển lãm "Di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn"

Từ ngày 29/7 đến ngày 3/8/2026 diễn ra triển lãm "Di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn" tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.

Kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026): Thần đồng trấn Sơn Nam

Nhà bác học Lê Quý Đôn thuở nhỏ có tên là Lê Danh Phương, nổi tiếng là thần đồng trấn Sơn Nam. Phía sau hình ảnh một cậu bé thần đồng không chỉ có tố chất thiên bẩm mà còn là sự giáo dục nghiêm khắc từ một gia đình khoa bảng, tinh thần hiếu học của bản thân và một ý chí tự rèn luyện hiếm có.