Học cho thấu câu quan họ

Nói về nhân duyên đến với nghề dẫn chương trình, Nghệ sĩ Ưu tú Xuân Mùi thẳng thắn: “Tôi là một trong những diễn viên đầu tiên của Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc. Thời ấy, tôi chỉ là “kép hạng 2”, tức là chỉ tham gia tốp ca chứ không được hát chính. Trong khi đó, những năm cuối thập niên 1980, khán giả nhiều nơi, nhất là các tỉnh phía Nam chưa mặn mà với quan họ. Sau một lần Đoàn đi biểu diễn ở Thành phố Hồ Chí Minh gặp thất bại vì không có khán giả, chúng tôi băn khoăn mãi: Tại sao quan họ hay vậy mà khán giả lại không ưa chuộng? Trăn trở mãi, tôi tìm được câu trả lời: Nhiều lời ca có tính bác học, ước lệ, nhiều điển cố, điển tích nên khán giả không hiểu. Sau đó tôi mạnh dạn đề xuất với trưởng đoàn cho lên dẫn chương trình, giới thiệu nội dung các bài hát trước khi trình diễn”.

Nghệ sĩ Ưu tú Xuân Mùi giới thiệu về văn hóa quan họ.

“Dù rất băn khoăn về tính khả thi của việc dẫn chương trình nhưng trước sự đeo bám quyết liệt của tôi, cuối cùng trưởng đoàn cũng đồng ý. Lần đầu tôi lên sân khấu với vai trò dẫn chương trình là tại buổi biểu diễn phục vụ Đại hội Hợp tác xã Nông nghiệp ở Ninh Hiệp (Hà Nội). Những tràng pháo tay nhiệt liệt của khán giả dành cho người dẫn chương trình hôm ấy đóng vai trò quyết định để tôi có vị trí chính thức là người dẫn chương trình cho các buổi biểu diễn của Đoàn sau đó” - Nghệ sĩ Xuân Mùi nhớ lại.

Để yêu quan họ, trước hết khán giả cần hiểu quan họ. Xuất phát từ nhận thức đó, nghệ sĩ Xuân Mùi miệt mài nghiên cứu hoàn cảnh sáng tác, nội dung các bài quan họ, nhất là các điển cố, điển tích, lề lối chơi quan họ… để giới thiệu với khán giả trước mỗi tiết mục biểu diễn. Ông cũng dày công tìm hiểu thị hiếu khán giả để có cách thức dẫn phù hợp. Lối dẫn chuyện của ông dần trở thành một phần không thể thiếu trong nhiều chương trình quan họ, được khán giả chờ đợi không kém gì câu hát. Cứ như vậy, Xuân Mùi góp công sức cùng tập thể lãnh đạo, diễn viên, nhạc công Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh đưa quan họ từng bước chinh phục công chúng phía Nam, rồi lan tỏa ra nhiều vùng miền khác.

Chìa bàn tay đeo nhẫn cho chúng tôi xem, nghệ sĩ Xuân Mùi cười tươi: “Đây là chiếc nhẫn kim cương của một khán giả ái mộ gửi tặng Xuân Mùi thông qua ban tổ chức, trong một lần mình vào công tác tại Thành phố Hồ Chí Minh. Phần thưởng này đã quý nhưng không quý bằng một cộng đồng yêu quan họ đã phát triển rất lớn mạnh tại đó. Tháng 10/2025, tôi làm giám khảo cho Liên hoan Câu quan họ phương Nam lần thứ 3 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Nghe những câu ca quan họ cất lên tại đây, tôi thấy rất tự hào, xúc động. Từ chỗ khán giả không mặn mà với quan họ mà nay ở Thành phố Hồ Chí Minh có gần 20 câu lạc bộ quan họ, mỗi câu lạc bộ vài chục người tham gia sinh hoạt. Thật đáng trân quý biết bao!”.

Nghệ sĩ Ưu tú Xuân Mùi, tên khai sinh là Phạm Đăng Mùi, sinh năm 1952 tại làng Kiều, xã Hiên Vân (nay là xã Liên Bão, tỉnh Bắc Ninh). Khi được tuyển chọn vào Đoàn Dân ca quan họ Hà Bắc, 5 năm liền, Xuân Mùi cùng các nghệ sĩ trẻ được đưa về các làng quan họ gốc để học nếp ăn, cách nói, lối ứng xử cho đến những quy ước bất thành văn trong chơi quan họ.

Rút ruột nhả tơ

Từ một diễn viên, nghệ sĩ Xuân Mùi được công chúng đón nhận trong vai trò người dẫn chương trình, trưởng thành trong vai trò quản lý, từng giữ cương vị Phó Giám đốc Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Ông cùng tập thể nghệ sĩ đưa quan họ đi biểu diễn trong và ngoài nước, góp phần khẳng định vị thế của di sản trên những sân khấu lớn.

Say quan họ nên gắn bó một đời. Sau khi nghỉ hưu, ông vẫn xuất hiện đều đặn với nhiều vai trò khác nhau: Dẫn chương trình, giám khảo các liên hoan, hội thi quan họ; diễn giả trong các buổi nói chuyện chuyên đề về văn hóa dân gian... Trong vai trò giám khảo, ông không đặt nặng việc chấm điểm theo kỹ thuật thuần túy. Điều ông quan tâm hơn cả là cách người trẻ tiếp cận quan họ: Có hiểu tinh thần chơi quan họ hay không? Có giữ được lối ứng xử, phong thái và cái “tình” của người quan họ hay không? Ở vai trò diễn giả, Xuân Mùi nói về quan họ không phải để khoe tri thức, mà để khơi gợi sự tò mò, dẫn dắt người nghe bước vào thế giới của di sản. Những câu chuyện về nếp ăn, cách ở, về đạo nghĩa trong chơi quan họ, về sự tinh tế trong lời ca... được ông kể lại bằng ngôn ngữ đời thường, giúp thế hệ trẻ hiểu quan họ không phải là thứ gì xa vời, mà là một phần trong văn hóa của người Bắc Ninh. Quan họ không chỉ là di sản để trình diễn, mà là một hệ giá trị sống cần được trao truyền đúng cách.

Chọn đi chậm, đi sâu cùng quan họ, Nghệ sĩ Ưu tú Xuân Mùi đã góp phần giữ cho quan họ sống trong lòng người bằng sự hiểu, sự yêu và trân trọng. Con đường riêng ấy âm thầm nhưng bền bỉ hết mình, tựa như con tằm rút ruột nhả tơ.

Nhà chứa quan họ - Không gian sinh hoạt văn hóa độc đáo

BẮC NINH - Nhà chứa quan họ (hay Nhà thực hành quan họ) là một thiết chế văn hóa đặc thù chỉ có ở vùng quê Bắc Ninh - Kinh Bắc, gắn bó mật thiết với các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị Dân ca Quan họ Bắc Ninh - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nhạc sĩ Đào Anh Tuấn làm mới làn điệu quan họ từ chiều sâu bản hòa âm

BẮC NINH- Gắn bó bền bỉ với Dân ca Quan họ Bắc Ninh, nhạc sĩ Đào Anh Tuấn chọn cách làm mới di sản bằng hòa âm, phối khí, tôn trọng bản sắc. Mỗi tác phẩm của anh là sự kết hợp hài hòa giữa nền tảng học thuật với cảm xúc văn hóa dân gian Kinh Bắc.

Hành trình trao truyền Di sản văn hóa Quan họ

BẮC NINH - Nghề chơi quan họ trên đất Kinh Bắc - Bắc Ninh đã trở thành lẽ sống của nhiều thế hệ nghệ nhân, liền anh, liền chị. Những nghệ nhân gạo cội nơi đây không chỉ say mê "chơi cho tàn canh mãn võ, cho tàn đêm rạng ngày" mà còn tâm huyết, mải miết trao truyền để di sản ngày một thêm nở cành xanh ngọn...

Dọc miền quan họ