Phút thảnh thơi của ông Mai Thúc Lân và người bạn đời (năm 2002).

Lời hẹn ấy chưa kịp thực hiện, tôi đã nhận được tin ông đang điều trị tại Bệnh viện Trung ương Quân đội, như bà Dương Thị Khanh - người bạn đời của ông thông báo là sẽ khó qua khỏi nên sáng 28-10, chúng tôi vội vàng đến thăm, nhìn ông nằm thở ô-xy mà thấy lòng mình se lại. Dẫu biết việc này sẽ đến nhưng sáng hôm sau (29-10), khi nhận tin qua điện thoại rằng ông đã ra đi, tôi vẫn thấy bàng hoàng.

Tôi quen biết Mai Thúc Lân vào hè năm 1967. Khi ấy, Ty Nông nghiệp Hà Bắc thời chống Mỹ sơ tán về xã Việt Lập (Tân Yên). Trong một lần vào hầm trú ẩn tránh máy bay địch, trên đường về nơi làm việc, tôi bỗng thấy có tiếng gọi phía sau. Thì ra do vô ý, tôi đánh rơi tập tài liệu, người giao lại là Mai Thúc Lân, công tác ở phòng Trồng trọt, còn tôi mới từ Ty Khai hoang nhập về, làm ở phòng Kế hoạch. 

Sau này, khi cơ quan rút về thị xã Bắc Giang và cùng ở một khu, tôi và ông có điều kiện gần gũi nhau hơn bởi ngoài say mê khoa học kỹ thuật nông nghiệp, lại là lãnh đạo một phòng, nhưng Mai Thúc Lân còn rất ham thích văn chương, báo chí, trong khi tôi lại được cơ quan giao đảm nhận công việc ấy, nhất là khi Ủy ban Nông nghiệp Hà Bắc (sau này là Sở Nông nghiệp) xuất bản tập san “Nông nghiệp Hà Bắc” để động viên, hướng dẫn các hợp tác xã áp dụng các biện pháp kỹ thuật và quản lý sản xuất do Mai Thúc Lân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ty Nông nghiệp kiêm Trưởng Ban Biên tập. Gọi là Ban, nhưng thực tế chỉ có tôi làm biên tập, Mai Thúc Lân đọc lần cuối. Tuy bận nhiều việc, nhưng số bài của mỗi số tập san bảy, tám chục trang in khổ 19cm x 27cm, tôi chuyển tới ông chiều hôm trước, thì sáng hôm sau ông đã đọc xong để kịp in.

Là người giúp việc cho lãnh đạo của mình một thời gian dài, tôi thấy ông Mai Thúc Lân rất cẩn trọng và chu đáo trong công việc. Chẳng hạn, có lần báo Nhân dân đặt ông viết một bài về phát triển đậu tương ở Hà Bắc, song do công việc bận, ông giao cho tôi bản đề cương, nêu ý chính của từng vấn đề, bên dưới ghi: “Quyển ơi, sơ bộ tớ gợi một số ý cho bài đậu tương. Quyển tham khảo và viết cho một bài hoàn chỉnh nhé - Lân”. Vậy là tôi cứ bám vào ý tưởng ấy mà phát triển.

- Mình cảm thấy thơ của mình không xứng với thù lao này. Vậy Trần Quyển giúp mình hoàn lại Hội Văn nghệ đi.

Mai Thúc Lân là người rất coi trọng văn hóa - tư tưởng, văn học - nghệ thuật. Hàng quý, ông chỉ đạo chúng tôi mời các diễn giả có tầm cỡ về nói chuyện với câu lạc bộ cơ quan, trong số đó phải kể đến Nhà văn Nguyên Hồng, Nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát, ông Vũ Kỳ - Thư ký riêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nhà nghiên cứu văn học, Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến, Phó Tiến sĩ Vật lý Đinh Ngọc Lân, Nhà văn Quỳnh Cư - tác giả nhiều tập sách “Những vì sao đất nước”…

Cứ như vậy, sau khi hoàn tất nhiệm vụ của người Đoàn trưởng chuyên gia tại Bat-đom-boong Campuchia trở về Hà Bắc làm Chủ tịch UBND tỉnh, rồi giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch và Ngân sách của Quốc hội, sau đó làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam - Đà Nẵng (khi chia tách thành TP Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam, ông làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam), rồi trở lại Hà Nội tham gia Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội tới khi nghỉ hưu cho đến sau này, Mai Thúc Lân cùng gia đình ông và gia đình tôi vẫn có mối quan hệ thân thiết như bạn bè, chứ không phải cấp trên cấp dưới. Ngoài việc hỏi thăm nhau qua điện thoại, mỗi năm tôi và ông gặp nhau một vài lần tại nhà tôi ở Bắc Giang hoặc nhà ông ở Hà Nội.

Đầu năm 2008, Mai Thúc Lân lên nhà chơi và đưa cho tôi tập bản thảo hồi ký do chính ông viết, đánh vi tính. Ông bảo tôi đọc và góp ý. Khoảng một tuần sau, ông gọi điện lên hỏi, tôi nói:

Chỉ vài ngày sau, ông cho biết cái tên mới của tập hồi ký sẽ là “Chuyện đời ấm lạnh buồn vui”, nghe mềm mại làm sao, để rồi năm 2009, tập Hồi ký do Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin ấn hành ra mắt bạn đọc, Nhà báo Hữu Thọ viết lời tựa. Tập hồi ký có độ dày 430 trang.