Truyện ngắn “Mùa thu mới trên đỉnh núi Pu” đưa bạn đọc đến một không gian miền rừng xa xôi, cách trở. Ở đó có những con người rất đỗi kiên cường. Dưới đỉnh núi Pu quanh năm mây phủ, năm xưa, bà con không sợ hiểm nguy nuôi giấu cán bộ cách mạng, sẻ chia từng nắm cơm, hạt muối. Từng đêm, bên bếp lửa nhà sàn, cán bộ, già bản âm thầm chỉ cho lớp thanh niên con đường đánh Tây, cứu nước. Những ký ức ấy được ông Liên - người đã sống gần một thế kỷ - kể lại cho con cháu. Đó là niềm tự hào, là mạch nguồn nuôi dưỡng đời sống tinh thần, tình yêu quê hương và khát vọng vươn lên của thế hệ trẻ hôm nay.

Truyện ngắn của nhà văn Bùi Việt Phương (Phú Thọ).                   Thy Lan (giới thiệu)

Ngày xưa, nơi đây là vùng đất xa xôi, biệt lập với huyện, với tỉnh. Từ ngọn núi cao, nơi có đỉnh núi Pu mây mù bao phủ, cây rừng rậm rạp, nhìn xuống bến sông vắng lặng. Ngày ở đây thật ngắn. Đời người cũng vậy, họ sống quanh bếp lửa, bên những bát rượu ngô.

Người dân quanh năm trồng ngô, đun bếp bằng lõi ngô, uống rượu ngô và cuộc đời cũng héo hon như thân cây ngô cuối vụ. Cả một vùng đồi thoai thoải toàn những mái lá, chỉ có duy nhất căn nhà làm trên nền đá hộc vững chắc, vách thưng gỗ của ông, bà nội cậu bé Liên là to đẹp, vững chãi nhất.

Nghe các cụ kể lại, tổ tiên của nhà Liên là những người đầu tiên đến khai hoang ở vùng đất này. Thay vì săn bắn, đặt bẫy, các cụ sống hài hòa với thiên nhiên. Ngày làm lụng vất vả, nhặt đá, xới cỏ tìm ra khoảnh đất thịt để trồng ngô sắn, mồ hôi ướt đẫm lưng áo chàm. Khát đã có ngụm nước mát rượi trong ống nứa. Bên suối trong róc rách, chiếc cối giã gạo đều đều, thiếu nữ đang gội đầu, trẻ con tung tăng nô đùa. Đêm đêm, bên bếp lửa hồng, già bản lại giở sách Nôm cổ ra giảng giải lời tiền nhân về gốc gác dân tộc và lẽ sống ở đời…

Minh họa: Văn Tĩnh.

Nhưng rồi một ngày, bọn quan lại địa phương từ dưới thung lũng dắt theo đám lính khố xanh, khố đỏ lên đe nẹt, bắt dân nộp thuế nặng, bắt trai bản đi phục dịch không công. Từ già đến trẻ đều bức xúc. Người của bản bao năm chỉ quen làm nương, bắt ong, hái chè… làm sao địch lại được bọn giặc hung hãn lại có súng ống. Đã thế, mấy năm nay lại hạn hán, mất mùa, mái tranh tiêu điều, lòng người bất an. Nghe nói không chỉ ở miền núi rừng mà ở khắp các vùng, dân tộc nào cũng bị áp bức như thế…

Buổi chiều, khi nắng đã tắt, mặt trời khuất núi, cậu bé Liên đổ gạo, muối vào túi vải, lấy thêm miếng thịt gác bếp, ít lá thuốc, nai nịt gọn gàng rồi lặng lẽ men theo lối nhỏ vào rừng. Từ ngày bọn quan Tây bảo rừng cũng là của chúng nên cấm người dân săn bắn, hái thuốc, rừng càng thêm âm u, lối mòn cỏ mọc. Vậy nhưng rừng như bà mẹ luôn che chở những đứa con của mình. Từng bước chân của Liên nhẹ như con hoẵng ăn đêm. Đến điểm hẹn, cậu quan sát xung quanh, để ý từng dấu vết, đặt lại những thứ mang theo, ngụy trang như chỉ dẫn của các bác, các chú rồi lặng lẽ trở về.

Từng đêm, bên bếp lửa nhà sàn, cán bộ, già bản âm thầm chỉ cho lớp thanh niên hiểu ra con đường đánh Tây, cứu nước. Những người trẻ cầm chắc cây mác, có cái bụng biết thương dân bản, cái chân muốn đi theo con đường quang, cùng tề tựu về đây phát thêm nương, tra thêm hạt lúa, trồng thêm ngô, sắn và hăng hái luyện tập vũ trang, nuôi giấu, bảo vệ các cán bộ cách mạng. Liên tuy người thấp, bắp tay nhỏ nhưng vẫn hăng hái tập cùng các anh. Thế rồi thời khắc lịch sử đã đến, từ vùng núi Pu quanh năm mây phủ, lực lượng vũ trang tiến ra huyện lỵ phối hợp với các lực lượng khác đến từ nhiều hướng giành chính quyền về tay Nhân dân. Sau Cách mạng Tháng Tám, những người con của bản làng lại bền bỉ chiến đấu, cùng bộ đội chủ lực đánh đuổi thực dân Pháp, góp sức vào Chiến thắng Điện Biên Phủ…

***

Tất cả những chuyện đó Luân đều được ông Liên kể cho từ lúc còn bé xíu. Lúc anh khóc, không chịu đi qua cái gốc cây chò lớn để xuống xã học, ông nội bảo: “Con không đi học, sao thành cái cây lớn được”. Từng câu nói của ông Liên nhỏ nhẹ nhưng thấm thía. Sau này, dù gặp bài học khó, dù đường xa mệt nhọc, Luân vẫn kiên trì theo đuổi.

Sống gần trăm tuổi, chưa bao giờ ông Liên thấy cháu, chắt có được cuộc sống như bây giờ. Tổ tiên cho ông thọ đến tuổi này là để chứng kiến sự đổi thay. Đường bê tông về tận xóm, trường học khang trang… như một giấc mơ. Có được ngày hôm nay đâu phải nhờ phép thần thông của ông bụt, bà tiên hay món quà từ trên trời rơi xuống mà phải bước từng bước, phải leo từng bậc đầy gian nan và muôn vàn thử thách mới mẻ… Sau khi thực hiện sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp xã, nhìn danh sách các xã mới, ông Liên ngẫm ngợi.

- Thế là thành một xã mới, mấy xã quanh đây đều là anh em cùng đánh giặc ngày xưa đấy cháu ạ!

Nghe ông nội nói, Luân lắng nghe rồi lễ phép:

- Vâng, các xã hợp nhất để có thêm nguồn lực phát triển nhưng điều cháu băn khoăn nhất khi trao đổi cùng anh em vẫn là làm sao phát triển được những sản phẩm nông nghiệp mũi nhọn đem lại hiệu quả kinh tế cho bà con.

Ông Liên từng tham gia hoạt động cách mạng. Ông nhớ những ngày đất nước mới giành độc lập, nhiệm vụ diệt giặc đói, giặc dốt và tàn dư của chế độ thực dân, phong kiến cũng gian nan vô cùng nhưng nhờ sự quyết tâm đồng lòng mà thành công. Ông biết mấy đêm nay, đèn ở phòng Luân luôn sáng. Luân giờ làm cán bộ xã, chắc đang lo lắng, làm việc khuya, hẳn là nó có điều gì khó nghĩ. Làm sao phải tìm ra con đường mới chứ không thể như con ngựa thồ men theo lối mòn ăn cỏ héo mãi được.

Hai ông cháu đang đăm chiêu, bỗng chuông điện thoại của Luân vang lên. Cậu Huynh, chuyên viên văn phòng, người em học sau Luân mấy khóa ở Trường Dân tộc nội trú của tỉnh thông báo: “Anh Luân ơi, hiện có một anh dưới xuôi lên muốn gặp anh”…

Bước vào phòng, Luân đã ngỡ ngàng bởi trước mặt anh là Hà, cậu bạn thời đại học được bạn bè gắn cái biệt danh Hà "công tử".

- Ôi, tưởng ông đi học rồi định cư ở nước ngoài, sao hôm nay lại xuất hiện ở đây thế này?

- Trời, tôi đi học rồi về thôi, về nước ứng dụng công nghệ chứ. Tôi lên đây để tìm ông “tầm sư học đạo” đây.

Những cái vỗ vai, những nụ cười, những câu nói đùa vui khiến cả hai như được trở lại thời sinh viên sôi nổi khi còn học ở trường nông - lâm. Ngày ấy, sau khi tốt nghiệp, Luân nghe nói Hà đã theo học một chương trình ngoại ngữ và có học bổng đi du học nước ngoài. Năm tháng trôi qua, hai người chưa có dịp gặp lại. Bởi thế, sự xuất hiện của Hà khiến Luân hơi bất ngờ.

Cách đây mấy hôm, anh Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường của tỉnh đã nói với anh về chương trình làm việc của một nhóm nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi lên thực tế ở vùng này. Nghe vậy, Luân thấy lúng túng. Ở đây, bà con làm nông nghiệp theo cách truyền thống, hễ cây gì, con gì sẵn có từ trước là không thay đổi. Đã từng có hộ dân mạnh dạn tìm cây trồng, con giống mới nhưng đều gặp thất bại. Dịch bệnh làm con giống chết, sương muối làm cây héo úa nên nhiều người không dám mạo hiểm.

Luân nhẩm tính theo lời anh Tiến, chắc sang tuần họ mới lên còn giờ cứ lo đón tiếp ông bạn Hà “công tử” cái đã. Sau khi đưa Hà về nhà, ăn uống xong, Hà ngỏ ý muốn đi dạo quanh khu đồi. Luân xỏ đôi dép, cầm theo con dao định bụng kiếm ít rau quả rừng. Hai người lững thững đi theo lối mòn, mùa thu gió dịu mát, Hà nheo mắt nhìn đỉnh núi Pu, lấy điện thoại chụp lia lịa cảnh vật rồi lại zoom lên, dán mắt vào màn hình chăm chú xem rồi hỏi:

- Trên đồi cao có cây chè phải không ông?

- Ừ, chè cổ thụ.

Hà lại hỏi:

- Thế chỗ kia trồng cỏ voi, chỗ kia trồng tre à?

- Ừ, toàn để nó tự lên, mình giành lấy đất cũng chả làm gì, đất cằn sỏi đá mình trồng mãi có ăn thua gì đâu.

Hà gật gù, có vẻ tâm đắc điều gì rồi lại lững thững đi.

Đêm, dưới ánh trăng thu chênh chếch đầu hiên, hai người bạn cùng lan man đủ thứ chuyện. Nhưng có vẻ những vấn đề mà Luân đưa ra về nông nghiệp Hà không mấy bận tâm, chỉ yên lặng nhìn ra ngoài. Luân nghĩ bụng, hay hắn lên đây chủ yếu là để xem đất, thấy chưa ổn nên im ỉm thế. Tay này từ hồi sinh viên đã hay suy nghĩ sâu sắc, cái gì ăn chắc mới nói… Sáng hôm sau, Hà ngồi bên ông Liên, anh gọi ông là cây chò cổ thụ của vùng đất này, chốc chốc lại ghi chép lời ông vào cái ipad mang theo.

Hà về rồi, ít hôm sau anh Tiến lại báo đoàn nghiên cứu sẽ lên muộn hơn dự kiến. Luân vẫn triển khai các công việc đều đặn nhưng trong lòng còn băn khoăn chưa yên. Sáng nay anh xuống thôn Pu Lãm, một thôn thuộc diện khó khăn nhất xã để tìm hướng đưa nước sinh hoạt về cho bà con.

Bẵng đi hai tuần, một hôm vừa đi làm về, Luân đã thấy có chiếc xe bán tải đỗ ngoài sân. Biết nhà có khách, anh tạt ra mé vườn hái ít lá chè tươi, vò qua rồi chế nước sôi xách lên nhà. Vừa bước qua ngưỡng cửa, Luân giật mình bởi đâu chỉ có Hà mà còn có thêm một người đàn ông đứng tuổi. Thấy Luân, Hà nhanh nhảu giới thiệu:

- Đây là anh Cảnh, trước làm bác sĩ thú y, suốt ngày lê la với nhím, dúi, cầy hương… đó Luân à.

Vừa lúc ấy, ông Liên từ trong nhà lập cập chống gậy bước ra tiếp chuyện. Rôm rả một lúc cũng đến giờ cơm trưa, ông Liên chỉ vào gói lá chuối và nói với khách:

- Tôi bảo các cháu nó làm món này. Sơn hào hải vị chắc các anh đâu lạ gì, nhưng đây là cơm nắm, nó gợi nhớ một thời gian khó của người miền núi, “miếng cơm chấm muối mối thù nặng vai”- đúng như thơ của cụ Tố Hữu đấy...

Tất cả đều ồ lên ngỡ ngàng, đột nhiên, ông Cảnh như sực nhớ đặt đũa xuống hỏi:

- Cụ ơi, còn là “nắm cơm ấm lòng người du kích chiến khu” đó cụ nhỉ, con nhớ mang máng như thế có đúng không cụ?

Ông Liên có vẻ xúc động, nắm chặt tay người khách:

- Sao, sao anh lại biết câu nói ấy, du kích là người bản này, đất này, cách mạng gieo hạt giống trên đất này chứ đâu?

Tất cả mọi người đều dừng lại chăm chú nghe, ông Cảnh lại lễ phép thưa:

- Thưa cụ, cháu là cháu của cụ Phan, chắc cụ còn nhớ chứ ạ?

- Ôi, thế ra anh là... Tôi là Liên, Liên tức là liên lạc, cái tên ấy chính cụ Phan đặt cho tôi chứ ở nhà đi trâu cho nhà giàu thì làm gì có tên. Tôi và các anh, chị mang gạo, mang muối cho cán bộ Phan và các đồng chí ở căn cứ những năm tháng Tây lùng sục...

Giọng nói cụ Liên run run, bàn tay lập cập chạm vào khung ảnh được treo trên vách gỗ. Không khí thiêng liêng như đưa tất cả mọi người về quá khứ. Rất lâu sau, ông Cảnh mới lên tiếng.

- Quá khứ hào hùng như thế nên chúng cháu về đây với mong muốn giúp sức cho bà con phát huy tiềm năng thế mạnh, cải thiện đời sống.

Nghe đến đây, Luân vội rút điện thoại ra định tìm số ai đó thì đã thấy cuộc gọi của anh Tiến. Trong điện thoại, thấy anh vừa nói vừa cười: “Bất ngờ hả, đãi khách chu đáo nhé!”. Đặt điện thoại xuống, Luân nhìn Hà và lẩm bẩm: “Được lắm, giấu cả bạn bè hử?”.

***

Từ khi có anh Cảnh và Hà lên hướng dẫn kỹ thuật nuôi dúi thương phẩm, chế biến chè, cả một vùng quê vắng vẻ bỗng sôi động hẳn lên. Người dân bỗng thấy yêu chính mảnh đất của mình hơn. Cỏ voi, tre, trúc, sắn… tưởng như mãi mãi gắn với đời sống đói nghèo lại hóa nguồn thức ăn quý giá, chi phí rẻ và đem lại hiệu quả cao. Hơn ai hết, những người đã sống gần một thế kỷ, chứng kiến bao thay đổi của đất nước như ông Liên càng thấu hiểu phải truyền cho con cháu tinh thần vượt khó, thoát nghèo. Muốn có đời sống ấm no phải có thu nhập ổn định bằng việc phát huy những lợi thế trên quê hương mình.

Trong ngày kỷ niệm Quốc khánh năm nay, bà con phấn khởi đón một cái Tết Độc lập với niềm vui là những sản phẩm đầu tiên đã xuất ra thị trường, hứa hẹn tương lai tươi sáng của vùng đất này. Một mùa thu mới tươi đẹp hơn trong lòng người dân nơi đây. Vùng núi Pu không còn ngày ngắn, đêm dài mà rực rỡ ánh sáng hy vọng trong từng đôi mắt. Trong niềm vui ấy, có cả nghĩa tình keo sơn từ quá khứ hào hùng giữa miền xuôi với miền ngược, giữa các thế hệ cùng đoàn kết dựng xây quê hương, đất nước.