Tập trung dân chủ: Giữ nguyên tắc, khơi thông đổi mới
Tập trung dân chủ là cơ chế để quyền lực được kiểm soát và quyết định được kiểm chứng trước khi hành động. Nhưng khi nguyên tắc bị thực hành lệch lạc, chính nó có thể bị biến thành chiếc lá chắn cho ý chí cá nhân, làm suy giảm trách nhiệm và cản trở sự phát triển.
Tập trung dân chủ là một nguyên tắc tổ chức cơ bản, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng. Bản chất của nguyên tắc này là kết hợp dân chủ với tập trung, phát huy trí tuệ tập thể với đề cao trách nhiệm cá nhân; tạo điều kiện để những vấn đề quan trọng được bàn bạc, xem xét đầy đủ trước khi đi đến quyết định thống nhất và tổ chức thực hiện hiệu quả.
![]() |
|
Nhân dân lao động Thủ đô cổ động cho ngày Tổng tuyển cử đầu tiên. (Ảnh: Tư liệu TTXVN) |
Nếu dân chủ tạo ra khả năng lắng nghe những ý kiến khác nhau, thì tập trung tạo ra sự thống nhất trong hành động. Nếu chỉ có tập trung mà thiếu dân chủ, nguy cơ áp đặt có thể xuất hiện; nếu chỉ nhấn mạnh dân chủ mà thiếu tập trung, tổ chức có thể rơi vào phân tán. Vì thế, giữ đúng nguyên tắc tập trung dân chủ chính là giữ cho tổ chức khả năng phát huy trí tuệ, thống nhất ý chí, kiểm soát quyền lực và xác định rõ trách nhiệm.
Điều này không chỉ nằm ở yêu cầu về nguyên tắc mà đã được cụ thể hóa trong Quy định số 20-QĐ/TW ngày 8/4/2026 về thi hành Điều lệ Đảng. Tại Điều 9, về một số quy định về thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ, yêu cầu các cấp ủy căn cứ Điều lệ Đảng, các quy định của Trung ương, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ công tác để xây dựng, thực hiện quy chế làm việc bảo đảm các nguyên tắc của Đảng, nhất là nguyên tắc tập trung dân chủ và thực hiện đúng trách nhiệm, quyền hạn được giao. Như vậy, tập trung dân chủ phải được chuyển hóa thành những quy định cụ thể: ai quyết định, quyết định vấn đề gì, theo thẩm quyền nào và trách nhiệm thuộc về ai.
Nhưng thực tiễn cho thấy, một nguyên tắc đúng không phải lúc nào cũng được thực hành đúng. Qua công tác kiểm tra, giám sát, đã có những cấp ủy, tổ chức đảng ở nhiều cấp bị chỉ ra vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ gắn với vi phạm quy chế làm việc, buông lỏng lãnh đạo, thiếu kiểm tra, giám sát, để xảy ra sai phạm trong công tác cán bộ, quản lý kinh tế, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực… Có trường hợp vi phạm đến mức phải xem xét, xử lý kỷ luật cả tổ chức và cá nhân liên quan.
Điều đáng suy nghĩ là sự vi phạm ấy không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng việc công khai phủ nhận vai trò của tập thể. Sự biến tướng có thể tinh vi hơn nhiều. Một quyết định có thể được định hướng từ trước; những hạn chế, rủi ro được nói nhẹ đi; những ý kiến khác biệt không được xem xét đúng mức. Khi ấy, tập thể vẫn được họp, vẫn được thảo luận, vẫn biểu quyết với đồng thuận cao, nhưng việc bàn luận chỉ còn mang tính xác nhận một quyết định đã được định hình từ trước.
Đáng lo hơn, sự áp đặt đôi khi không cần đến một lời cấm đoán. Chỉ cần những câu như “đã thống nhất rồi”, “đã có chủ trương”, “không nên bàn lại” được nhắc đi nhắc lại, người có ý kiến khác sẽ dần hiểu rằng điều được chờ đợi không phải là một góc nhìn mới, mà là sự đồng thuận. Người thường xuyên đặt câu hỏi dễ bị coi là “hay có ý kiến”; người cảnh báo rủi ro có thể bị xem là “khó phối hợp”; người đề xuất phương án khác có thể bị cho là “không cùng tiếng nói”. Không ai ngăn họ lên tiếng, nhưng những tín hiệu ấy đủ khiến họ tự cân nhắc, rồi thu hẹp tiếng nói của mình: Từ nói thẳng đến nói ít, từ nêu vấn đề đến chỉ chọn những điều an toàn. Đến một lúc, sự im lặng trở thành thói quen và rất dễ bị nhầm với đồng thuận.
Đó là lúc một nguyên tắc vốn được đặt ra để kiểm soát quyền lực có nguy cơ bị biến thành lá chắn cho hành vi lạm dụng quyền lực. “Tập thể đã thống nhất” khi ấy có thể trở thành căn cứ để bảo vệ một quyết định mà thực chất không được hình thành từ một quá trình dân chủ đầy đủ. Cái chung bị sử dụng để che khuất cái riêng; trách nhiệm của một cá nhân có thể được hòa vào quyết định của tập thể, trong khi lợi ích, dấu ấn cá nhân lại nổi lên rất rõ khi quyết định mang lại kết quả. Từ đó tạo ra nghịch lý nguy hiểm: Quyền lực được cá nhân hóa khi có thành tích, nhưng trách nhiệm lại được tập thể hóa khi có sai sót.
Nguyên tắc tập trung dân chủ, “tập thể quyết định” không đồng nghĩa với “không ai chịu trách nhiệm”. Ngược lại, tập thể càng quyết định thì trách nhiệm của từng chủ thể trong quá trình tham mưu, đề xuất, thẩm định, quyết định và tổ chức thực hiện càng phải được xác định rõ. Tập thể chịu trách nhiệm về quyết định thuộc thẩm quyền; cá nhân chịu trách nhiệm về phần việc, đề xuất và hành động trong phạm vi được giao. Nếu một cá nhân tìm cách biến ý chí riêng thành quyết định của tập thể, thì đó không phải là thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ mà là làm sai lệch nguyên tắc ấy.
Hệ quả của sự biến dạng ấy không chỉ là tiền bạc, tài sản, nguồn lực nhà nước bị thất thoát; những dự án phát triển bị chậm trễ, lãng phí, kém hiệu quả; những cán bộ, đảng viên phải chịu kỷ luật, thậm chí bị pháp luật xử lý. Nhưng tiền mất, tài sản mất hay một vài quyết định sai vẫn chưa phải cái giá lớn nhất. Cái đáng lo hơn là niềm tin bị bào mòn.
Xa hơn nữa là những cơ hội phát triển có thể bị bỏ lỡ. Trong giai đoạn đất nước cần quyết định nhanh hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và khuyến khích đổi mới, mỗi quyết định sai không chỉ tiêu tốn nguồn lực hiện tại mà còn có thể làm mất đi những thời cơ quý giá không thể lấy lại. Vì vậy, chấn chỉnh việc thực hành nguyên tắc tập trung dân chủ không phải là làm cho quy trình chặt chẽ đến mức mọi quyết định đều phải đi qua nhiều tầng nấc, càng không phải biến nguyên tắc này thành một rào cản vô hình đối với sự năng động, sáng tạo của tổ chức và cán bộ, công chức. Điều cần chấn chỉnh là cách thức thực hành nguyên tắc.
Tập trung dân chủ trong giai đoạn mới phải đủ chặt để ngăn việc cái riêng mượn bóng cái chung, nhưng cũng đủ rõ về thẩm quyền và trách nhiệm để cán bộ dám quyết, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Trước khi quyết định, phải bảo đảm thông tin đầy đủ, lắng nghe ý kiến khác biệt, nhận diện rủi ro và xác định rõ trách nhiệm. Khi quyết định đã được thông qua đúng thẩm quyền, phải thống nhất hành động, đồng thời tạo điều kiện để cán bộ chủ động, sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật, kỷ luật.
Đặc biệt, cần phân biệt rõ giữa việc lợi dụng nguyên tắc tập trung dân chủ để phục vụ mục đích riêng với những rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện quyết định vì lợi ích chung. Nếu trong kiểm tra, đánh giá và xử lý không phân biệt được hai trường hợp này, rất dễ dẫn đến tâm lý né tránh, sợ trách nhiệm, không dám quyết; ngược lại, nếu nhân danh tập thể để che đậy ý đồ riêng, thì chính nguyên tắc lại bị biến thành lá chắn cho việc lạm dụng quyền lực.
Tập trung dân chủ tạo ra cơ chế để những khác biệt được lắng nghe trước khi đi đến thống nhất; không phải để quyết định chậm lại, mà để quyết định đúng hơn; không phải để trách nhiệm chia đều cho tập thể, mà để trách nhiệm của từng người được xác định rõ hơn. Dân chủ để nghe cho hết, tập trung để quyết cho đúng, thống nhất để cùng hành động. Quan trọng hơn, phải giữ cho nguyên tắc ấy thật sự là một cơ chế kiểm soát quyền lực, phát huy trí tuệ và bảo vệ lợi ích chung.
Bắc Ninh

















Ý kiến bạn đọc (0)