Miền Quan họ vọng về Côn Đảo – Dấu son của những người con Kinh Bắc

Thứ 4: 20:52 ngày 19/08/2026

BẮC NINH-Từ miền quê Quan họ giàu truyền thống văn hiến đến “địa ngục trần gian” Côn Đảo, hành trình của những người con Kinh Bắc mang theo lòng yêu nước, lý tưởng cách mạng và niềm tin son sắt vào ngày đất nước độc lập đang được tái hiện xúc động qua gần 300 tư liệu, hình ảnh tại Bảo tàng Bắc Ninh số 1.

Hành trình trở về ký ức

Những ngày tháng Tám lịch sử, không gian Bảo tàng Bắc Ninh số 1, đường Nguyễn Văn Cừ, phường Bắc Giang trở thành điểm đến đặc biệt đối với nhiều người. Trưng bày chuyên đề “Từ miền Quan họ đến ngục tù Côn Đảo – Một tấm lòng son” thu hút đông đảo cán bộ, cựu chiến binh, chiến sĩ từng bị địch bắt tù đày tại Côn Đảo, Phú Quốc, giáo viên, học sinh và các tầng lớp Nhân dân.

Ông Vũ Văn Kim (thứ tư từ phải sang), Chủ tịch Hội Chiến sĩ cách mạng bị bắt tù đày tỉnh Bắc Ninh chia sẻ về những năm tháng bị tù đày ở Côn Đảo.

Không chỉ là một cuộc trưng bày tư liệu lịch sử, đây còn là hành trình trở về với ký ức, với những năm tháng đấu tranh khốc liệt của dân tộc; nơi mỗi bức ảnh, hiện vật, trang tài liệu đều gợi nhắc về sự hy sinh, lòng trung kiên và khát vọng độc lập, tự do của những người con đất Việt. Cuộc trưng bày được tổ chức nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 (1945–2026), là kết quả phối hợp giữa Bảo tàng Bắc Ninh số 1 và Bảo tàng – Thư viện tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cơ sở Côn Đảo). Theo kế hoạch, việc trưng bày sẽ kéo dài đến hết tháng 10/2026.

Theo bà Phùng Thị Mai Anh, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 1, cách đây vài năm, Bảo tàng Bắc Ninh số 1, trước đây là Bảo tàng tỉnh Bắc Giang tổ chức sưu tầm, bổ sung tư liệu về các tù nhân chính trị của tỉnh qua các thời kỳ từng bị bắt tù đày tại Côn Đảo. Từ quá trình sưu tầm đó, hai đơn vị bắt đầu kết nối, trao đổi và thống nhất tổ chức một cuộc trưng bày chuyên đề có ý nghĩa tại Bắc Ninh. Đại diện lãnh đạo 2 Bảo tàng chia sẻ: Côn Đảo và Bắc Ninh là 2 vùng đất tuy cách xa nhau về địa lý nhưng được nối liền bởi một dòng chảy lịch sử: Dòng chảy của lòng yêu nước, ý chí đấu tranh sáng ngời, sẵn sàng hiến dâng tuổi thanh xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Các chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày ôn lại những năm tháng bị giam cầm ở Nhà tù Côn Đảo, chia sẻ những câu chuyện xúc động với các đại biểu.

Công tác chuẩn bị được triển khai trong thời gian dài. Hai đơn vị cùng sưu tầm, nghiên cứu, biên tập, khai thác và bổ sung tư liệu từ các kho lưu trữ, hiện vật đang được lưu giữ tại các bảo tàng và nguồn tư liệu do Hội Cựu chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày cung cấp. Quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều tháng, nhằm lựa chọn những hình ảnh, tài liệu tiêu biểu nhất. Sau khi hoàn tất, gần 300 tư liệu, hình ảnh, hiện vật được trưng bày, giới thiệu tại Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 1.

113 năm “địa ngục giữa trùng khơi”

Trong suốt 113 năm (từ 1862 đến 1975), Côn Đảo nổi tiếng là "địa ngục trần gian" giam giữ, đọa đầy những chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước Việt Nam. Bất chấp chế độ lao tù, các chiến sĩ cách mạng đã biến ngục tù Côn Đảo thành trường học đấu tranh cách mạng. Nhiều đồng chí đã trở thành những vị lãnh tụ lãnh đạo cốt cán, xuất sắc của Đảng. Theo mạch kể của từng chủ đề, người xem lần lượt đi từ “Miền quê Quan họ – Cội nguồn văn hóa, cội nguồn cách mạng” đến “Nhà tù Côn Đảo – Địa ngục giữa trùng khơi”.

Không gian trưng bày khái quát quá trình hình thành và tồn tại của hệ thống Nhà tù Côn Đảo trong suốt 113 năm; phản ánh những chính sách đàn áp hà khắc của thực dân, đế quốc đối với tù nhân chính trị, đồng thời làm nổi bật cuộc đấu tranh kiên cường của các thế hệ chiến sĩ cách mạng.

Một số hình ảnh về Nhà tù Côn Đảo giai đoạn 1862-1954.

Những hình ảnh về dãy phòng giam khu biệt lập chuồng cọp do thực dân Pháp xây dựng, trại giam tù nhân, sở tù khổ sai cùng nhiều tư liệu về chế độ giam cầm, tra tấn khiến người xem không khỏi ám ảnh. Nhưng giữa nơi được mệnh danh là “địa ngục trần gian”, những người tù chính trị không khuất phục. Nhà tù trở thành nơi rèn luyện ý chí, hun đúc bản lĩnh và truyền đạt lý tưởng cách mạng. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, những người cộng sản vẫn tìm cách tổ chức đấu tranh, giữ vững khí tiết, bảo vệ đồng đội và niềm tin vào ngày đất nước được giải phóng.

Một trong những nội dung trọng tâm của trưng bày là câu chuyện về những người con Kinh Bắc từng bị bắt, tù đày tại Côn Đảo. Tên tuổi của các đồng chí lãnh đạo quê hương Bắc Ninh-Kinh Bắc như Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt cùng nhiều chiến sĩ cách mạng được giới thiệu qua hình ảnh, tài liệu và những câu chuyện gắn với cuộc đời hoạt động cách mạng. Đó không chỉ là những trang sử về một thời kỳ đấu tranh gian khổ mà còn là bao câu chuyện về con người.

Những hình ảnh tư liệu về Nhà tù Côn Đảo được Bảo tàng Bắc Ninh số 1 phối hợp trưng bày.

Đằng sau mỗi cái tên, mỗi hồ sơ tù nhân là một tuổi trẻ, một gia đình, một quê hương và những năm tháng bị chiến tranh chia lìa. Đặc biệt, bức ảnh có chú thích “Côn Đảo ngày trở về” khiến nhiều người dừng lại thật lâu. Trong bức ảnh đen trắng, người chiến sĩ trở về ôm chầm lấy mẹ già. Mái tóc người mẹ đã bạc trắng, đôi bàn tay nhăn nheo. Hai mẹ con ôm nhau, nước mắt tuôn trào sau những năm tháng chờ đợi, đau khổ và hy vọng. Khoảnh khắc ấy không cần nhiều lời thuyết minh. Chỉ một cái ôm cũng đủ kể về những năm tháng chiến tranh, về nỗi mong ngóng của người mẹ và niềm hạnh phúc tưởng như không thể có ngày đoàn tụ.

Những ngày này, khi cả nước hướng về mùa Thu độc lập, câu chuyện từ miền Quan họ đến “địa ngục trần gian” Côn Đảo càng trở nên sâu lắng. Bởi ở đó, lịch sử không chỉ nằm trên những trang tài liệu, mà hiện diện trong từng ánh mắt, từng giọt nước mắt và trong niềm tự hào về những người đã sống, chiến đấu và hy sinh vì Tổ quốc.

Bên cạnh đó là những hình ảnh về các chiến sĩ bị bắt, bị tra tấn, bị giam cầm trong điều kiện khắc nghiệt; những danh sách tù nhân tại Côn Đảo và hình ảnh các liệt sĩ đang yên nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Hàng Dương. Dừng lại trước hình ảnh liệt sĩ Võ Thị Sáu-người chiến sĩ cộng sản bị địch kết án tử hình và bị xử bắn ở Côn Đảo khi mới 19 tuổi, chị Hoàng Thị Minh, xã Mỹ Thái không giấu được xúc động. Hai hàng nước mắt lăn dài khi chị nhắc đến truyền thống gia đình. “Bác ruột tôi là liệt sĩ trong kháng chiến chống Pháp; bố tôi cũng từng nhiều năm chiến đấu chống Mỹ, rồi bảo vệ biên giới Tây Nam, nay không còn. Hôm nay, nhìn hình ảnh các chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày, bị tra tấn dã man, tôi không cầm được nước mắt”, chị Minh chia sẻ. Với chị, những hình ảnh tại bảo tàng là lời nhắc nhở về sự biết ơn đối với những người con ưu tú đã chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Bức ảnh "Côn Đảo ngày trở về" khiến người xem xúc động.

Để có hòa bình, cha ông đã đánh đổi biết bao xương máu

Có mặt tại khu trưng bày, ông Vũ Văn Kim, Chủ tịch Hội Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày tỉnh Bắc Ninh, quê ở phường Thuận Thành không khỏi bồi hồi khi những hình ảnh, hiện vật nơi đây gợi lại những năm tháng chiến đấu và bị địch bắt tù đày của chính mình. Năm 1965, sau khi học hết lớp 10, ông xung phong lên đường nhập ngũ, thuộc đơn vị đặc công, chiến đấu tại Bình Định. Trong một trận đánh tại sân bay Quy Nhơn, ông không may rơi vào tay địch. Từ năm 1966 đến 1974, ông bị giam cầm, trong đó có những năm tháng tại các nhà tù Phú Quốc và Côn Đảo. Những đòn tra tấn, gông cùm, xiềng xích, chuồng cọp không thể khuất phục người chiến sĩ.

Các em học sinh tham quan khu trưng bày tại Bảo tàng Bắc Ninh số 1.

Ông và đồng đội kiên quyết không khai báo bí mật, liên tục đấu tranh yêu cầu nhà chức trách phải đối xử theo quy chế tù binh. Có những lúc tuyệt vọng, ông từng đấu tranh bằng hình thức tuyệt thực, dùng dao rạch bụng của mình để phản đối chế độ giam cầm hà khắc. Nhắc lại những năm tháng ấy, ông Kim không nói nhiều về nỗi đau của bản thân mà nhấn mạnh trách nhiệm đối với thế hệ hôm nay: “Chúng tôi muốn nhắn nhủ tới thế hệ trẻ rằng, để có được hòa bình, độc lập như ngày hôm nay, cha ông chúng ta đã đánh đổi biết bao xương máu. Thế hệ trẻ cần biết trân trọng giá trị của độc lập, tự do, khắc ghi công ơn các anh hùng liệt sĩ, thương binh, bệnh binh; từ đó ra sức học tập, lao động, công tác, xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước”, ông Kim chia sẻ.

Không chỉ những cựu chiến binh, người từng trải qua chiến tranh, sự kiện còn thu hút đông đảo các em học sinh. Em Lê Thị Thảo Linh, học sinh Trường Trung học phổ thông Lá Phong Xanh, phường Bắc Giang tâm sự: "Trước đây, em biết đến Nhà tù Côn Đảo chủ yếu qua sách lịch sử và những thước phim tư liệu. Qua những hình ảnh trưng bày, em cảm nhận rõ hơn sự khốc liệt của chiến tranh và những hy sinh của thế hệ đi trước. Em cảm thấy rất xúc động và biết ơn công lao to lớn của các thế hệ cha anh đã không tiếc máu xương, anh dũng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc”

Các đại biểu cùng Hội Chiến sĩ cách mạng bị bắt tù đày tỉnh Bắc Ninh trồng cây lưu niệm tại Công viên Ngô Gia Tự (phường Bắc Giang).

Từ miền Quan họ đến Côn Đảo, khoảng cách địa lý tưởng như rất xa nhưng được nối liền bởi những câu chuyện về lòng yêu nước và sự hy sinh. Những tư liệu, hình ảnh tại cuộc trưng bày “Từ miền Quan họ đến ngục tù Côn Đảo – Một tấm lòng son” vì thế không chỉ kể lại một chặng đường lịch sử. Đó còn là lời tri ân gửi tới những người đã nằm xuống, những người trở về mang trên mình thương tích và ký ức chiến tranh; đồng thời là lời nhắn gửi tới thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, độc lập và trách nhiệm gìn giữ những di sản mà cha ông để lại.

Bài, ảnh: Công Doanh